«Quo vadis» en Esperanto

Studaĵo de Sergio Pokrovskij

Versio unua: 2018-01-14

Versio nuna: 2019-03-13


Internacie la ĉi tie studata verko estas la plej fama romano de la pola literaturo, kvankam en Esperantujo «Marta» kaj «Faraono» estas pli aŭtoritataj.

Tamen la traduko de Lidja Zamenhof’ prezentas apartan intereson esperantologian: en ĝi sisteme estas markitaj la verbaj aspektoj. Ĉi tion, kaj kelkajn aliajn interesaĵojn, mi ekzamenos en ĉi tiu artikolo.

Ĉi tiun studaĵon mi faris preparante Fikŝenbukan eldonon de la verko. Ĝi estas disponebla ĉi tie.


La fontoj
Aspektologio
La unua alineo
France kaj angle
La pola originalo
La aspektosistemo de la traduko
Malperfektivigo per kompleksa ant-tenso
Ripetado (malperfektivigo per -ad)
Daŭrverboj
Vinicius eksentis ŝian proksimecon kaj ridetis [E1, ĉap.25ª]
Paroli kaj diri
Perceptaj kaj mensaj verboj
Hibridaj verboj
skribi (legi?), verki, plani
Esceptoj
Iĝi -ita
Jes kaj ne
Pri la interpunkcio
Kiel prezenti fremdaĵojn
La lingvaj tavoloj
Kia Latino?
En la pola originalo
Miksita deklinacio
Nomentana
Dubazaj nomoj
La nomoj grekaj
Pole
En la tradukoj
Jam ĉe Lidja Z
France
La nomoj viraj kaj inaj
Malkoheraĵoj ĉe S.
Malkoheraĵoj ĉe Lidja Z.
Kazoj
Quo vadis?
La Ligoj

La fontoj

Aspektologio

Inspirite de E1 mi verkis la studaĵon «Notoj aspektologiaj» (ankoraŭ finotan) kies mallongigita versio aperis en «La Ondo de Esperanto» (2019:3, n‑ro 293, p. 37–49). Ĉi tie mi ne ripetos la teorion, sed citos pruvajn ekzemplojn. La terminoj tenso, daŭrverbo, imperfekto, malperfektivo, perfektivo, profilo rezultverbo estas klarigitaj en ambaŭ ĵus indikitaj verkoj.

La unua alineo

Ĉi tiun ekzemplon mi jam uzis en la LOdE-a artikolo; tamen ĉi tie mi ĝin ripetos por kompari ĝian tekston kun la tradukoj angla kaj franca.

Por mi ekzistas rimarkinda signifodiferenco inter la «lingve reviziita» teksto [Ei] kaj la originala traduko [E1]. Jen por komparo la unua alineo de la 1ª ĉapitro.

INKO [Ei]:

Petronius vekiĝis apenaŭ ĉirkaŭ tagmezo, kaj kiel ordinare, tre laca. La antaŭan tagon li ĉeestis festenon ĉe Nero, kiu longiĝis ĝis malfrua nokto. De certa tempo lia sano komencis malboniĝi. Li mem diris, ke li matene vekiĝas kvazaŭ rigida, nekapabla ordigi siajn pensojn. Sed matena bano kaj zorga masaĝado, farata de sklavoj lertaj en tio, iom post iom rapidigis la cirkuladon de lia malrapidema sango, vigligis lin, redonis la konscion kaj refortigis tiel, ke el … la lasta banfako li eliris ankoraŭ kvazaŭ revivigita…

Lidja Z [E1]:

Petronius vekiĝis apenaŭ ĉirkaŭ tagmezo, kaj kiel ordinare, tre laca. La antaŭan tagon li ĉeestis festenon ĉe Nero, kiu longiĝis ĝis malfrua nokto. De certa tempo lia sano komencis malboniĝi. Li mem diradis, ke li matene vekiĝas kvazaŭ rigida, nekapabla ordigi siajn pensojn. Sed matena bano kaj zorga masaĝado, farata de lertaj en tio sklavoj, iom post iom rapidigadis la cirkuladon de lia malrapidema sango, vigligadis lin, redonadis la konscion kaj refortigadis tiel, ke el … la lasta banfako li eliradis ankoraŭ kvazaŭ revivigita…

La rakonto havas du planojn. Jen kiel ĝi estas strukturita originale (laŭ [P1], [PM] kaj [E1]):

  1. La proksima plano, kiu rakontas pri okazaĵoj de unu certa tagmezo: «Petronio vekiĝis».
  2. La fona plano, kiu priskribas la okazojn fojon post fojo ripetiĝantajn: «li diradis», «li vekiĝas», «masaĝado rapidigadis cirkuladon», «vigligadis lin», «redonadis la konscion», kaj «li eliradis» … kaj tiel tagon post tago.

Tiun fonan priskribon de lia vivmaniero daŭrigas la tuta sekva alineo («La publikajn vaporbanejojn li vizitadis malofte…»), kaj nur en la alineo tria la rakonto revenas al la unua plano, al la okazoj de la koncerna tagmezo («Post tiu festeno…»).

Tute alie mi perceptas la INKO-rakonton. Laŭ mi, ĝi pliparte rakontas pri okazaĵoj de unu specifa tagmezo, ĝi preskaŭ tute apartenas al la proksima plano. Nur du frazoj: « De certa tempo … li matene vekiĝas» aludas la fonon; sed la tiea priskribo de la proceduroj ĝis «li eliris» aspektas por mi kiel unuopaj agoj de la proksima plano.

France kaj angle

La traduko franca konservas la strukturon de la originalo:

Pétrone se réveilla seulement vers midi, et très las, comme de coutume. La veille, il avait été convive de Néron, et le festin s’était prolongé fort avant dans la nuit. Depuis quelque temps, sa santé commençait à s’altérer. Il avouait se réveiller le matin tout engourdi et incapable de rassembler ses idées. Mais le bain matinal et un soigneux massage opéré par d’habiles esclaves stimulaient la circulation de son sang paresseux, achevaient de le réveiller, lui rendaient ses forces, si bien que … du dernier compartiment de la salle de bains il sortait comme rajeuni…

Ĉi tie la unuopan faron esprimas le passé simple (se réveilla), kaj la fonan planon esprimas l’imparfait (imperfekto, grasigita en la citaĵo).

En traduko angla:

Petronius woke only about midday, and as usual greatly wearied. The evening before he had been at one of Nero’s feasts, which was prolonged till late at night. For some time his health had been failing. He said himself that he woke up benumbed, as it were, and without power of collecting his thoughts. But the morning bath and careful kneading of the body by trained slaves hastened gradually the course of his slothful blood, roused him, quickened him, restored his strength, so that he issued from … last division of the bath, as if he had risen from the dead…

La lingvoj angla kaj germana malhavas tenson por esprimi la signifon de la esperanta -adis aŭ de la franca imperfekto; tion eblus esprimi leksike (He {would/used to} say…) — tamen la tradukisto ial malvolis uzi tion.

La pola originalo

Jen por kompletigi la unua alineo en la originalo pola [PM]:

Petroniusz obudził się zaledwie koło południa i jak zwykle, zmęczony bardzo. Poprzedniego dnia był na uczcie u Nerona, która przeciągnęła się do późna w noc. Od pewnego czasu zdrowie jego zaczęło się psuć. Sam mówił, że rankami budzi się jakby zdrętwiały i bez możności zebrania myśli. Ale poranna kąpiel i staranne wygniatanie ciała przez wprawionych do tego niewolników przyśpieszało stopniowo obieg jego leniwej krwi, rozbudzało go, cuciło, wracało mu siły, tak że z elaeothesium, to jest z ostatniego kąpielowego przedziału, wychodził jeszcze jakby wskrzeszony, z oczami błyszczącymi dowcipem i wesołością, odmłodzon, pełen życia, wykwintny, tak niedościgniony, że sam Otho nie mógł się z nim porównać, i prawdziwy, jak go nazywano: arbiter elegantiarum.

La aspektosistemo de la traduko

  1. La as-tenso ĉiam esprimas malperfektivon.
  2. Ise kaj ose la senafiksaj rezultverboj esprimas perfektivon.
  3. Ise kaj ose la senafiksaj daŭrverboj esprimas malperfektivon.
  4. Perfektivigi daŭrverbon oni povas per prefikso.
  5. Malperfektivigi rezultverbon oni povas per la sufikso -ad aŭ per esti -anta.

Malperfektivigo per kompleksa ant-tenso

En [E1] tia malperfektivigo de rezultverboj estas tute konsekvenca:

Kaj vi, kiam mi estis mortanta pro malsato, ordonis min skurĝi [ĉap. 54ª]

la printempo estis venanta [ĉap. 29ª]

Brutaroj estis revenantaj hejmen [ĉap. 71ª]

(«kiam mi mortis», «la printempo venis», «brutaroj revenis hejmen» impresus perfektive).

La anglaj Continuous Tenses povas esprimi tian malperfektivon ne nur preterite, sed ankaŭ future, kiel la similaj formoj esperantaj:

ŝi ne ekĝemu aŭ ne ekparolu en la momento, kiam ni estos pasantaj preter la pretorianoj [ĉap. 57ª]

Pruntu nur al mi vualon, kiun oni ligos ĉirkaŭ miaj okuloj en la momento, kiam mi estos foriranta al la Sinjoro [ĉap. 71ª].

Ripetado (malperfektivigo per -ad)

Ĉi-supre ni vidis francajn imperfektojn (kaj la esperantan sufikson -ad) esprimi ripetan (do, malperfektivan) agospecon; sed imperfekto ne estas uzebla por simila malperfektivo futura, kian ni trovas en la romano poste:

Ni invitados ilin en nian domon aŭ mem irados al ili [E1, ĉap. 39ª].

Temas pri ripeta agado futura. En la INKO-misredakto tio iĝas unufoja okazo:

Ni invitos ilin en nian domon aŭ mem iros al ili [Ei].

La simpla preterito angla estas same sendistinga, kiel la germana (he issued from… egale bone povas signifi li elirisli eliradis); Kp ankaŭ

la memoro pri vi dolĉigados al mi la momentojn de la foresto [ĉap. 35ª]

Mi ne menciis al vi pri tio, ĉar vi estis komponanta vian himnon [ĉap. 41ª]

Daŭrverboj

Perfektivigo de daŭrverboj per prefikso (4).

Vinicius eksentis ŝian proksimecon kaj ridetis [E1, ĉap.25ª]

Vinicius sentis ŝian proksimecon kaj ridetis [Ei]

Du statvetboj: «li sentis kaj ridetis», samkiel «li kuŝis kaj dormis». La INKO-redaktaĵo konvenus por la signifo «Vinicio kuŝis sentante ŝian proksimecon kaj ridetante» — sed tio estas alia signifo. (Verdire, por esti konsekvenca endus diri «kaj ekridetis», uśmiechnął się. Ni ne komprenas kial Lidja Z ĉiam uzas la verbon rideti en la signifo ekrideti.)

Elaŭskultu nin, kiuj vin petegas kiel patron. [E1]
Aûskultu nin, kiuj vin petegas kiel patron. [Ei]

(«Aŭskultu nin» estas senlima, ĝenerala — ĝi konvenus por ĉiama atentemo. Dum la perfektiva «elaŭskultu» rilatas al la konkreta, unuopa situacio — tuj plenumu aŭskultadon.)

Paroli kaj diri

Daŭrverbo paroli kaj rezultverbo diri. Do, paroli pli konvenas por prezenti la fluantan, nefinitan procezon:

LiZ:

— Jes — ŝi parolis plu — mi ankaŭ legis la leterojn de Paŭlo el Tarso (ĉap. 7ª)

INKO:

— Jes, — ŝi diris plu, — mi ankaŭ legis …

Logike oni devus uzi diris por akcenti la enhavon de la komunikaĵo, kaj parolis, se oni volas bildigi la manieron en kiu la komunikado okazis. Tia distingo ekzistas en la lingvoj rusa kaj angla, ĝin prezentas la Fundamenta Ekzercaro:

Vi parolas sensencaĵon, mia amiko (§35)

(kun la piednoto en la modernaj eldonoj de la Fundamenta Krestomatio: «prefere: diras»).

Kp la anglan: to speak English, the truth, (non)sence…

Perceptaj kaj mensaj verboj

; comment l'as-tu su? — how did you find out?; ; va savoir! попро́буй узна́й; поди́ разбери́сь! ; reste à savoir si… — остаётся узна́ть…

Hibridaj verboj

Kondutas ĝermane.

skribi (legi?), verki, plani

Perfektiva (kp diri):

ĉu vi volas aŭskulti, kion mi skribis {napisał, perfektiva} al li adiaŭe? [ĉap. 74ª]

Malperfektiva (kp paroli):

«Ĉu Kristo min liberigos nun, ĉu post la morto (ŝi skribis { pisała, malperfektiva}), Li min promesis al vi…» [ĉap. 55ª]

Li mem en la posttagmezaj horoj skribis [pisał] en sia biblioteko, poste banis sin, post kio li ordonis … [ĉap. 74ª] –- ĉu vi elplanis ion? [ĉap. 61ª] czy ułożyłeś co?

Esceptoj

Estante knabo, mi vizitis (frekventis!) la lernejon de Muzonio, kiu diradis al ni, ke la feliĉo konsistas en tio, ke ni volu tion, kion volas la dioj… (ĉap. 2ª)

(tamen vizitadis ja aperas 8-foje). Pole: chodziłem do szkoły. Ĉu plumeraro?

––

La redunda ek- en ekkaptis (23 kaptis, 56 ekkaptis, 8 kaptadis):

Petronius ekkaptis la manon de la juna atleto … post tio li ekkaptis lian duan manon … (ĉap. 6ª)

Pole (chwycić — chwytać):

Petroniusz chwycił wpijającą mu się w ramię dłoń młodego atlety, za czym chwycił drugą

Vinicius ĵetis al li saketon, kiun la greko kaptis en la aero (ĉap. 13ª)

… którą Grek chwycił w powietrzu …

Ĉiuj 8 kaptadis estas ripetaj.

––- Okupita ekskluzive per sia doloro, ŝi ne volis eĉ aŭdi pri Vinicio kaj Ligia, sed Petronio teruris ŝin [ĉap. 55ª] lecz Petroniusz przeraził ją ; припугнул

Kp:

li volis plej baldaŭ foriĝi el inter tiuj nekompreneblaj homoj, kies boneco teruris lin preskaŭ egale, kiel lin terurus krueleco. Ŝajnis al li,… [ĉap. 24ª]

Iĝi -ita

Mi perdis la libron, la libro perdiĝis (was or got lost).

Kaj Petro iĝis tuŝita de tiu ĉi doloro. [LiZ!] «Quo vadis», ĉap. 53ª

A Piotr wzruszył się tą boleścią. Peter was moved by that pain.

(Pli bonstile estus uzi aktivon: «Kaj Petron kortuŝis tiu ĉi doloro».)

Jes kaj ne

— Ĉu vi ne alparolis ŝin? — Jes. Rekonsciiĝinte iom, mi diris, ke… [ĉap. 2ª]

— Li ne eltenos, elkuros renkonte kaj certe maltrafos ilin, — ekkriis Ĥrizotemiso. Vinicio ridetis senpense kaj diris: — Ne, mi eltenos. [ĉap. 10ª]

— Ĉu ŝi ne estas inter la kristanoj? — Jes, sinjoro, — respondis Ĥilono, — sed mi trovis inter ili Glaŭkon, la kuraciston. [ĉap. 16ª] Ты угадал…

— Do vi havas nenian esperon? — Mi havas. [ĉap. 61ª] {pl.: Owszem, mam.}

Pri la interpunkcio

— Jes, — diris Vinicio. — Ne atingis min la sagoj de la partoj, sed trafis min la pafo de Amoro — tute neatendite, kelkan distancon de la urba pordego. (ĉap. 1ª)

Iam meze de dialogo aperas ies «interna parolo», rekte raportata penso veninta al iu el la ĉeestantoj, sed voĉe ne eldirita. Tian internan parolon ruse kaj pole oni apartigas ne per haltostrekoj, sed per citiloj. Ekz‑e [PM, ĉap. 17ª]:

„Tak jest! – rzekł sobie w duchu. – To jest człowiek dobry i głupi, który darmo zabije Glauka.“
Po czym spytał:
– Urbanie, miłujesz ty Chrystusa?
– Miłuję z duszy serca – odpowiedział robotnik.

Tian interpunkcion Esperante uzadis Kabe (ekz‑e en «Patroj kaj filoj»); Senkeviĉo kaj LiZ ĉi tiun nuancon ne konas, ambaŭokaze ili uzas haltostrekojn. Ĉi tiu eldono laŭas tiun konvencion:

«Jes! — li diris interne al si mem. — Tio estas homo bona kaj malsaĝa, kiu senpage mortigos Glaŭkon.»
Poste li demandis:
— Urbano, ĉu vi amas Kriston?
— Per la koro kaj per la animo mi amas, — respondis la laboristo.

(Oni ne konfuzu tion kun «la nerekte raportata parolo», kiu estas aparta fenomeno; ĝi aperas ekz‑e en aparta alineo en ĉap. 1ª kiel pensofluo de Petronio, sencitile: Lia sano!… Ne. Li ne sentis sin sana. […])

Kiel prezenti fremdaĵojn

La lingvaj tavoloj

Kia Latino?

En la mondo ekzistas pluraj manieroj prononci Latinon. La esperanta maniero estas tiu tradicia en la centra kaj orienta Eŭropo (ĝi estis hejma ankaŭ en la mezepokaj Francio kaj Hispanio ĝis proksimume 11ª jc, post kiam ce [tse], ci [tsi] ktp reduktiĝis al la nunaj francaj [se], [si], kiujn la Normana konkero heredigis al la anglalingvanoj).

https://eo.wikipedia.org/wiki/Esperantigo_de_vortoj_el_latina_fonto

Historie en la Nerona epoko ĉiuj «c» ankoraŭ sonis kiel /k/ (do la nomo de Cicerono, nominative Cicero, ankoraŭ estis prononcata /'kikero/); sed la diftongoj jam reduktiĝis al simplaj vokaloj: Cæsar iĝis /'kezar/. Nuntempe en la instruado de Latino ekzistas forta tensenco revivigi tiun historian Latinon (precipe en la landoj protestantaj).

Tamen Senkeviĉo vivis en epoko, kiam rigis (variantoj de) mezepoka Latino; tia Latino estis uzata de la katolika eklezio, tia Latino estas bazo de la latindevena leksiko internacia kaj de la lingvo Esperanto.

Liturgię Kościoła katolickiego sprawowano niemal wyłącznie po łacinie aż do Soboru Watykańskiego II.

La Dua Vatikana Koncilio (la Dua koncilio Vatikana) (Concilium Vaticanum Secundum)

Epoka klasyczna kończy się około połowy I wieku n.e., rozpoczyna się wtedy tak zwana epoka srebrna charakteryzująca się narastającymi tendencjami archaizacyjnymi.

Pierwsze przekłady Biblii na łacinę, tzw. Afra (z łac. afrykańska) oraz Itala (z łac. italska) pojawiają się odpowiednio w II wieku n.e. i III wieku n.e. Językiem liturgicznym chrześcijan jest wówczas greka.

Поскольку на древнегреческом языке были написаны книги Нового Завета, в первые десятилетия христианства он оставался основным языком богослужения в Риме; однако при папе Викторе I (189—199) здесь был осуществлён переход на латынь.

Ponieważ zmiany fonetyczne przebiegały różnie w różnych krajach (np. [c] przed [e] daje w IX wieku [c] we Francji, ale [cz] w Italii), dokonano unifikacji wymowy na podstawie sugestii Erazma z Rotterdamu. Jest to tak zwana wymowa restytuowana.

Poniższa wymowa jest „polską” wersją, gdyż każdy naród czyta łacinę według zasad wymowy własnego języka.

„Polska” wymowa jest bardzo zbliżona do powszechnie używanej w średniowiecznej Europie. Jej podstawą jest wymowa frankońska z IX wieku n.e., z charakterystycznym dla tego regionu i okresu przejściem głoski [cz] w [c], a to w ramach procesu fonetycznego zwanego w języku polskim mazurzeniem (głoska ta w języku francuskim przeszła dalej w [s], natomiast w Italii w ogóle nie uległa mazurzeniu; stąd Caesar wymawia się [czezar] w Italii, [cezar] w Niemczech, a [sezar] we Francji).

Cæsar: Kajser → Kesar → Ĉezar (gens = ĝens) → Cezar → Sezar

Nieco skomplikowanym zagadnieniem jest wymowa stosowana w liturgii katolickiej w języku łacińskim. Do czasu Soboru Watykańskiego II, kiedy liturgia w języku łacińskim była powszechna, stosowano zawsze wymowę odpowiadającą wymowie danego języka (np. polską w Polsce). Obecnie, kiedy liturgia łacińska jest rzadka i przede wszystkim przeznaczona dla wiernych posługujących się różnymi językami, przyjęto zasadę, aby zamiast wymów narodowych stosować zawsze wymowę powiązaną z językiem włoskim. Status wymowy polskiej jest specjalny, ponieważ z powodu jej największego podobieństwa do wymowy późnostarożytnej i wczesnośredniowiecznej spośród wymów narodowych dopuszczalne jest posługiwanie się nią w liturgii zamiast wymowy włoskiej, ale w praktyce jest to spotykane coraz rzadziej.

En la pola originalo

En la originalo estas du klare apartigitaj tavoloj: la pola ĉefteksto kaj latinaj inkrustaĵoj. La latinaĵoj estas markitaj per kursivo?? kaj ofte aperas fleksiite laŭ sia frazrolo:

templo dediĉita …

buduje się w Rzymie Domus Aurea. (Nom.) → oni konstruas en Romo Domus aŭrea (ne Acc.) [ĉap. 73ª]

dzwonki, któreś przyszyła na icunculi (lalce), la sonoriletoj, kiujn vi alkudris al la icuncula (pupo) Petronius revenis en la cubiculum. (Petroniusz wrócił do cubiculum.)

Estus tro ĝene simile deklinacii la proprajn nomojn latinajn, tial ili plejparte aperas asimilite, laŭ la pola tradicio, do kondutas kiel vortoj polaj: Seneka, …

młody Markus Winicjusz … [p.3]

że młody Marcus Viniciusz, przybyły świeżo z Azyi Mniejszej, przyszedł go odwiedzić. Petroniusz kazał wpuścić gościa do tepidarium, dokąd i sam się przeniósł. Viniciusz był synem jego starszej siostry, która przed laty wyszła za Marca Viniciusza, męża konsularnego z czasów tyberyuszowych. Młody służył obecnie pod Korbulonem przeciw Partom i po ukończonej wojnie wracał do miasta. Petronius miał dla niego pewną słabość, graniczącą z przywiązaniem, albowiem Marcus był pięknym i atletycznym młodzieńcem (…)

Ĥimeraj nomoj (la germana Viktor).

Declension of carina

singular plural nominative carina carine genitive carine carina dative carini carinama accusative carinu carine vocative carino carine locative carini carinama instrumental carinom carinama

przy porta Kapena. [S, p. 5/5, ĉap. 1ª]

La juna tribun[us]o, kun plej granda fortostreĉo endanĝerigante ĉiumomente la vivon, atingis fine ĝis Porta Appia, sed tie li ekvidis, ke tra la kvartalo Porta Capena li ne povos penetri en la urbon, ne nur pro la homamaso, sed ankaŭ pro terura varmego, de kiu tuj post la pordego tremis la aero. Krome la ponto apud Porta Trigenia, kontraŭ la templo Bonæ Deæ, ankoraŭ ne ekzistis, volante do penetri trans Tibron, oni devis trapremi sin ĝis la ponto de Sublicius, tio estas pasi preter Aventino … [ĉap. 43ª]

Młody trybun z najw iększem wysileniem naraż a ją c co chwila życie, d otarł wreszcie do bram y Appijskiej, lecz tu spostrzegł, że przez dzielnicę Porta Capena nie będzie mógł dostać się do miasta nietylko z powodu ciżby, lecz i dla straszliwego żaru, od którego tuż za bram ą drżało całe powietrze. Przytem most przy Porta Trigenia, naprzeciw świątyni Bonae Deae, jeszcze nie istniał, chcąc więc dostać się za Tyber, trzeba było przedrzeć się aż do mostu Subliciusza, to jest przejechać koło Awentynu … [P1]

Młody trybun z największym wysileniem, narażając co chwila życie, dotarł wreszcie do bramy Appijskiej, lecz tu spostrzegł, że przez dzielnicę Porta Capena nie będzie mógł dostać się do miasta nie tylko z powodu ciżby, lecz i dla straszliwego żaru, od którego tuż za bramą drżało całe powietrze. Przy tym most przy Porta Trigemina, naprzeciw świątyni Bonae Deae, jeszcze nie istniał, chcąc więc dostać się za Tyber trzeba było przedrzeć się aż do mostu Palowego, to jest przejechać koło Awentynu … [PM]

La lasta frazo de la romano:

Kaj proksime al la iama Kapena pordego staras malgranda kapeleto kun iom defrotita surskribo: Quo vadis, Domine? (Wedle zaś dawnej bramy Kapeńskiej …)

Miksita deklinacio
Nomentana

inter Via Salaria kaj Nomentana (3-foje: ĉap. 18ª, 19ª, 46ª) – między Via Salaria a Nomentana.

atingis la vojon Nomentanan [ĉap. 20ª] iri … ekster la malproksiman Nomentanan pordegon [ĉap. 45ª] penetri sur Vian Nomentanan [ĉap. 45ª] – przedrzeć się na Via Nomentana.

(Dum Capena ĉiam krom 1 okazo estas Porta, Nomentana estas ĉiam pordego, aŭ vojo, aŭ Via — sed neniam Porta.)

Tute nature en la ina genro: Pomponia ← Pomponio (Pomponius) …

— Ona nie jest niewolnicą, ale ostatecznie należy do „familii“ Plautiusza, a ponieważ jest dzieckiem opuszczonem, może być uważana jako „alumna“ . Plautiusz mógłby ci ją odstąpić, gdyby chciał.

— To chyba nie znasz Pomponii Graeciny. (…)

— Pomponie znam. Istny cyprys. Gdyby nie była żoną Aulusa, możnaby ją wynajmować jako płaczkę (…)

— Petroniuszu! Petroniuszu! o feniksie pogadamy kiedyindziej.

— Cóż ja ci powiem, mój Marku. Znam Aula Plautiusza, który, lubo nagania mój sposób życia, ma do mnie pew ną słabość (…)

[ĉap.1, p.17]

– To chyba nie znasz Pomponii Grecyny. – Cóż ja ci powiem, mój Marku. Znam Aula Plaucjusza, [S!!] — Kion mi diru al vi, mia Marcus. Mi konas Auluson Plautiuson [LiZ] — Petronius, Petronius! Pri la fenikso ni babilos alifoje.

— Bodajby twój los był zarazem i moim, o Aulu! [ĉap.4]

Chciałbym zabić Aula i Pomponię [ĉap.3]

Bei Namen aus dem Lateinischen gelten manchmal andere Regeln:

 Kazo     Latine    Pole [PM] 
 nom.     Mārcus    Markus    
 gen.     Mārcī     Marka     
 dat.     Mārcō     Markowi   
 acc.     Mārcum    Marka     
 instr. 
 abl.   
         
 Mārcō   
 Markiem   
 Marku     
 voc.     Mārce     Marku     
(En [P1] regas ĥaoso pri c/k: kunekzistas la formoj Marcus/Markus, Marka/Marca ktp. En [PM] la bazo ĉie estas Mark-, kiel en la ĉi-supra tabelo.)

Dubazaj nomoj

En la tradicio franca kaj rusa, kiun sekvas LLZ kaj la PIV-oj, oni asimilas la dubazajn nomoj per la plena bazo: Nerono, Otono, Platono.

La traduko E1 sekvas la anglan tradicion, kiu preferas la formon nominativan: Nero, Otho, Plato.

Senkeviĉo plejparte uzis la germanecan sistemon miksitan, en kiu la nominativo havas la formon fontlinvan (Nero, Otho, Plato), sed la ceteraj kazoj estas formataj el la plena bazo kun la finaĵoj hejmlingvaj; tiel el la subtitolo «Powieść z czasów Nerona» (romano el la tempo de Nerono), la pola genitivo Nerona (de Nerono) responas al la latina Neronis.

Ĉi tiu erudicia deklinacio Senkeviĉa estas konfuza por leganto kiu ne konas Latinon.

na uczcie u Nerona [1:1] iż sam Nero przyznawał [1:2]

Wysłał mnie tam Korbulo służył obecnie pod Korbulonem [ĉap. 1]

Otho – Othonowi [P1]

Jen Ateliusza Histera, jen Ateliusza Histra

Chilo uśmiechnął się chytrze – odpowiedział Chilon Chilonides [ĉap.13]

imparisyllabicus**, having not a like number of Syllables. (silabovaria bazo)

Latine [P1] [PM] [E1] Ĉi tie
Vīníci¦us, -ī Viniciusz, -a Winicjusz, -a Vinicius, -on Vinicio, -n
Nerō, -nis Nero, Nerona Nero (?), Nerona Nero, -n Nerono, -n
Afer, Afri Afer, Afra Afer, Afra Afer, -on Afro, -n
Hister, Histri Hister, Hist(e)ra Hister, Hist(e)ra Hister, -on Histro, -n
Mārc¦us, -ī Marcus, Marca (Marku!) Markus, Marka Marcus, -on Marko, -n
Córbulō, -nis Korbulo, -na Korbulo, -na Corbulo, — Korbulono, —
Plauti¦us, -i Plautiusz, -a Plaucjusz, -a Plautius, -on Plaŭcio, -n
Quart¦us, -i Quartus, — Kwartus, — Quartus, — Kvarto, —
Senecio, -nis Seneci¦o, -ona, -em Senecjo, -na, nem Senecio, -n Seneciono, -n
Teiresias (Τειρεσίας) Teiresias, -a Tejrezjasza, -a Teiresias, -on Tirezio, -n
Vespasiān¦us, -ī Vespazyan, -a Wespazjan, -a Vespasian, -on Vespaziano, -n

Vokkazo: Vinicius→Vinicie (pl. Winicjuszu!), Marcus→Mārce (pl. Marku!)

La nomoj grekaj

La nomoj grekaj estas poligitaj tra Latino: «Eunice» Tamen: Prócz Asklepiosa, miałem Asklepiosa i Kipridy. [S, p. 5/5, ĉap. 1ª] Chryzotemis [S!!] – sed neniam Chryzotemida – sed Koronidy [S] – Koronido [LiZ] – Koroniso [SP] Kiprida

Pole

Korbulo Pyrron Kalwia Krispinilla [S, p. 213/109]

Kocham i cenię bardzo Wespazyana [P1, 35/20, ĉap. 2ª] widziano Vespazyana [P1, T2, p. 174, ĉap. 14ª/53ª] … jak niegdyś Wespazyan… [P1, T3, 122/64, ĉap. 40ª]

Seneca — Seneki [S]

i moją Troikę, skoro sądzisz,…

— Pamiętam, to Klaudiuszowe, niedawne czasy. — Tak! … iż sam cezar Claudiusz począł obawiać się o spokój [S, s.14/9]

En la tradukoj

Jam ĉe Lidja Z

Pasiteo (Pasyteja ĉe S) Subiako (Subiacum ĉe S)

France

Pétrone Agrippine Lucain Lygie Mécène Néron, Pison, Chilon Chilonidès, Corbulon, Pyrrhon Ostie Ponce-Pilate Poppée Salluste Suburre Sénèque Sénétion Tigellin Tiridate, Tigrane


Marcus Vinicius <emphasis>Iulia</emphasis> (ĉap. 3ª) {PL Julii} – sed <emphasis>Jovi</emphasis>

Novlatine ni distingas u≠v, i≠j; en Eo do same sencas uzi ŭ (samkiel oni faras en la lernolibroj pri Latino, cetere). Tial Aŭlus ktp.

Kleofaso Eunice

Eunice is a feminine given name, from the Greek Εὐνίκη, Euníkē, from "eu", good, and "níkē", victory. «via patrino Eŭnike» [2Tim 1:5]

Cornelius Pudens [ĉap.52] (Korneliusz Pudens): «Korneli/oZ 1 Vira nomo» [NPIV]

La nomoj viraj kaj inaj

En la klasika tradicio latina romaninoj ne havis propran antaŭnomon: oni nomis ilin per la ingenra formo de la genta nomo. Ekz‑e filino de «Marcus Tullius Cicero» (Marko Tulio Cicerono) estis nomata Tullia. Se estis du filinoj, tiam al al tiu nomo oni aldonadis epiteton «la pli aĝa» aŭ «la pli juna»: Tillia MajorTullia Minor. Se estis pli multe da filinoj, oni simple numeris ilin: Tertia (la Tria), Quarta (la Kvara) ktp.

PAG §36:

La viraj antaŭnomoj … ricevas la finaĵon -o de la substantivo: Jakobo, Paŭlo, Alberto, Ludoviko, Valenteno, Georgo, Johano, Petro, Klaŭdo, Mateo, Luko, ktp.; Cicerono, Horacio, … Prometeo, Aristotelo, Temistoklo, Periklo, Eŭripido, Konfuceo ktp.

**Rim.II.** Ni ne povas tie ĉi detale okupiĝi pri la transskribo de la grekaj kaj latinaj propraj nomoj: tio estas la tasko de vortaro. Sistemon pri ĝi starigis E. Wüster en sia Enciklopedia Vortaro (pĝ. 46-51) kaj iom modifis G. Waringhien, en sia Esp-o - franca Vortaro (pĝ. 10, 12).

La virinaj nomoj estas principe same traktataj, kiel la viraj: Ifigenio[Z], Ofelio[Z], Lukrecio[Z] ktp., aŭ formataj el la responda vira antaŭnomo per la sufikso -in: Paŭlino, Juliino, Ludovikino, Johanino ktp.

Sed tiu solvo estas iom maloportuna, ĉar ofte ĝi ne permesas distingi la virinajn nomojn disde la viraj (Lukrecio povas respondi same al Lucretius, kiel al Lucretia) … Tial pli kaj pli oni kutimigis aŭ tute ne asimili la virinajn nomojn (Z-aj formoj: Raĥel, Jezabel, Judit, Elizabet ktp.), aŭ almeti al ili la a-finaĵon de la substantive uzataj adjektivoj (vd. §74): Lukrecia, Ifigenia, Andromaka, Paŭla, Johana ktp. Ofte ambaŭ rimedoj koincidas…

Pomponia Grecina estas (supozeble) filino de Gaius Pomponius Græcinus.

La latina sufikso -in estas ĝenerala adjektivigilo, ekz‑e en divinus, feminus, caninus, Florentinus

En la viraj nomoj la niskompreneblan bazofinan -in la PIV-oj ŝanĝas al -en (ne tial, ke tio eŭspondas al la franca prononco, sed ĉar tiel pli oportunas en Esperanto): Aŭgusteno [Z], Justeno, Konstanteno, Valenteno… Ĉi tiun procedon mi aplikis en mia redaktado.

Ligia estas uzata en la modernaj lingvoj rumana, itala, hispana. Ĝi ne povas esti nomo latina, des malpli en la formo Senkeviĉa «Lygia».

«Oni nomas ŝin hejme Ligia, ĉar ŝi devenas el la nacio de la ligoj, sed ŝi havas sian barbaran nomon: Callina»

«Nazywają ją w domu Lygią, gdyż pochodzi z narodu Lygiów, a ma swoje barbarzyńskie imię: Callina.»

«Nazywają ją w domu Ligią, gdyż pochodzi z narodu Ligów, a ma swoje barbarzyńskie imię: Kallina.»

La pola kalina signifas «viburno», bero havanta sian lokon en la slava folkloro (kp la rusan popolkanton «Калинка», kie /kalinka/ estas diminutivo de /kalina/). Tamen la duobla l ne havas bazon en la slavaj vorto. Oni povus supozi, ke romanoj, kia ekz‑e Vinicio, perceptis ĝin kiel derivaĵon de la greka κάλλος (belo) — tamen ankaŭ la ligo Urso ŝin nomas «Callina».

Malkoheraĵoj ĉe S.

9 Romaj urbopordegoj aperas en la formo latina: Porta Capena, Porta Ostiensis… Tamen iam aperas la nomoj kun Porta tradukita: («la pordego Septimiana» t.e. «la pordego Septima», de Septimo Severo). Simile pri Via/Vojo:

jen latine «Via Portuensis», jen pole «droga Portowa» (la vojo Havena): {tra, sur, al} Via Portuensis – atingi la vojon Portuensis – atingu la Havenan vojon – La ĉefa Havena vojo mem estis… [ĉap. 43] (Sama główna droga Portowa była…)

Przejechawszy z trudem w poprzek drogę Łacińską, Numicyjską, Ardejską, Lawinijską i Ostyjską [P1] Trarajdinte kun peno laŭlarĝe la vojojn Latinan, Numician, Ardean, Lavinian kaj Ostian… [ĉap. 43]

Malkoheraĵoj ĉe Lidja Z.

Asimilite: Afrodito, Lizipo, Hero (NPIVe "Hera"), Zeŭso ni kune oferu en Pafoso [Paphos, Πάφος – Pafo] kolombojn al <emphasis>Cypria</emphasis>

«lekarz, imieniem Glaukos» [ĉap.14] - Glaukus. Kroto, Krotona [ĉ.18] – <emphasis>Croto</emphasis> → Krotono

Trimalchio – Trimalchionoj → Trimalĥiono (lat. Cena Trimalchionis)

la Nomentana vojo - Via Nomentana

{tra, sur, al} Via Portuensis – atingi la vojon Portuensis [ĉap.43] ← dostać się na Via Portuensis [P1] – atingu la Havenan vojon

Kazoj

Jovi, gallos

miaj parencoj povus ankoraŭ hodiaŭ oferdoni por ni Jovi liberatori… [ĉap. 4ª]

(Jovi liberatori = al Jovo liberiganto) la templo Bonæ Deæ (Bona Dea, gen. kaj dat. Bonæ Deæ /bone dee/)

<p>159</p></title><p>La Fostoponto (lat. <emphasis>Pons Sublicius</emphasis>), la plej malnova ponto de Romo konstruita sur fostoj (lat. <emphasis>sublica</emphasis>). Ĝi ne plu ekzistas. (Senkeviĉo tradukis la nomon: <emphasis>do mostu Palowego,</emphasis> Lidja Z ĝin relatinigis.)</p>

Quo vadis?

La rusa traduko rivelas ankoraŭ un stilan tavolon, ankoraŭ unu funkcion de Latino: tiun de sakrala lingvo romkatolika. Ĝi manifestiĝas en la romantitolo. Tie ne temas pri iu specife romia realaĵo, kiajn ni vidas en la aliaj latinaĵoj, indikantaj specojn de sklavoj aŭ gladiatoroj (…), nek pri personaj aŭ lokaj nomoj. Ĝi estas tre simpla demando: «Kien vi iras?», facile esprimebla en ĉiu ajn lingvo. Ĝia latineco estas ŝuldata ne al manko de preciza termino en la rakonta lingvo, sed al stila efekto de hagiografia tradicio.

Tial en la rusa traduko la latinan titolon anstataŭas titolo slavona: «Камо грядеши?». Por okcidentano tiu eble ŝajnos ridinda (Petro parolanta slavone), sed la demando latinlingva apenaŭ estas pli versimila: Jesuo kaj Petro supozeble interparolis aramee.

Menciindas, ke ekster la okcidenta kristanismo Latino ne havas tian sakralan rolon, kaj por (ekz-e) ruslingvano latinaĵoj sonas ne religiece, sed medicinece aŭ botanikece.

Hebrea Vikio?? קוו ואדיס

"לאן מועדות פניך?" לְאָן מוּעָדוֹת פָּנֶיךָ?

леан муадот паНЭха куда ты направляешься?

Aŭ pli mallonge: ״לאן פניך?״ (Kien cia vizaĝo?)

Kp ankaŭ:

— <emphasis>Pax tecum! Pax, pax!</emphasis><a l:href="#tecum" type="note">96</a> — respondis Ĥilono. [fine de ĉap. 22ª]

(Ĥilono ekuzas specife kristanan frazeologion.) (Cetere, «Ŝalom!») (ивр. שָׁלוֹם עֲלֵיכֶם shālôm ʻalêḵem)

La latinaĵo Urbi et orbi!

Ни в Новом Завете, ни во всей греческой литературе нет текста, в котором было бы больше лексических арамеизмов, чем в Мк, или хотя бы сопоставимое их количество. Примечательно, что Лк устранил их полностью, а Мф ― в значительной части.

См. также Тертуллиан, Против Маркиона 4,5,3: <emphasis>et Marcus quod edidit (evangelium) Petri eiffirmetur cuius interpres Marcus. Nam et Lucae digestum (Marcionitae) Paulo adscribere solent</emphasis> (…и то [Евангелие], которое издал Марк, называют [Евангелием] Петра, чьим переводчиком [был] Марк. Вот и повествование Луки [маркиониты] приписывают Павлу)

предание, передаваемое Папием и идущее от пресвитера Иоанна, о том, что евангелист Марк был переводчиком Петра

бросающееся в глаза большое число латинизмов у Мк подтверждает информацию о возникновении Мк в Риме, содержащуюся в том же самом предании.

La Ligoj

La protagonistino Ligia kaj ŝia servanto Urso «devenas el la nacio de la ligoj». Senkeviĉo ne diras, ke ĉi tiuj de li amataj romanpersonoj estas praslavoj, sed per la etnonomo li komprenigas, ke ili devenas el la apudvistula regiono de lia patrujo.

Tion li aludas per la germaneca nomformo de Lugioj: «z narodu Lygiów», uzante la pollingve maleblan literkombinon ly. La germana Vikipedio rakontas:

Die Lugier (veraltet Lygier, lateinisch Lugii) …

Probable tiu stranga formo estas ŝuldata al la verko de Wojciech Kętrzyński (Vojĉeĥ Kentŝinski): Die Lygier. Ein Beitrag zur Urgeschichte der Westslawen und Germanen (1868), kiu identigis lugiojn kun slavoj (teorio jam delonge forĵetita).

Unuopan anon de tiu «nacio» (Urson) Senkeviĉo nomas jen Ligijczyk (t.e. «ligiano», ĉap. 4ª), jen Lyg (t.e. «ligo», ekz‑e «Lyg stał spokojny…», ĉap. 7ª).

En la modernaj eldonoj pollingvaj tiu malpola ly estas ŝanĝita al la regula li: «z narodu Ligów», «Ligijczyk», «Lig». En teksto Esperanta la fremda litero y estas egale ĝena, kaj la traduko de Lidja Z same unuecigas la radikon per LIG-: «la nacio de la ligoj», «la ligo» ktp.

Ĉi tiu nomformo ĝene omonimas kun la vorto fundamenta, kia ĝi aperas ankaŭ en la sama verko, ekz‑e «familiaj ligoj», «geedza ligo» ktp — kp «oni rakontis al mi pri tiu ligo» (ĉap. 19ª). En Esperanto pli oportunus profiti la grekan nomformon Λοῦγοι → lugoj (Ptolemeo); tamen tio estus tro aŭdaca ŝanĝo.


The words "quo vadis" as a question also occur five times in the Latin Vulgate: in Genesis 16:8, Genesis 32:17, Judges 19:17, John 13:36, and John 16:5.

And as he went forth of the city, he saw the Lord entering into Rome. And when he saw him, he said: Lord, whither goest thou thus (or here) And the Lord said unto him: I go into Rome to be crucified. And Peter said unto him: Lord, art thou (being) crucified again He said unto him: Yea, Peter, I am (being) crucified again. And Peter came to himself: and having beheld the Lord ascending up into heaven, he returned to Rome, rejoicing, and glorifying the Lord, for that he said: I am being crucified: the which was about to befall Peter. [Acts of Peter, 25].

Κύριε, πού, τορεύτ] ou Κύριε που ώδε

>>> κυριε που υπαγεις [Joh 13:36] που υπαγεις [Joh 16:5]

που πορευη [LXX Juĝ 19:17] που πορευη [LXX Gen 16:8, 32:17]