--- Mi ne suferas, doktoro, mi ĝuas! ** Kial ne cirila alfabeto? --- 𐑒𐑦𐑨𐑤 𐑵𐑧 𐑔𐑦𐑮𐑦𐑤𐑨 𐑨𐑤𐑓𐑨𐑚𐑧𐑑𐑩? En la sortimento da parolsonoj, prezentataj per la kernaj literoj cirilaj, estas pluraj kiuj mankas en la alfabeto latina: *ц* (c), *ч* (ĉ), *х* (ĥ), *ж* (ĵ), *ш* (ŝ); sed kelkaj fonemoj esperantaj mankas: /h/, /ĝ/; la cirilaj diftongoj estas kreskaj, do alispecaj ol la malkreskaj diftongoj de Esperanto. La mankantaj sonoj ja ekzistas en kelkaj nacilingvaj adaptaĵoj, sed - ili estas malmulte konataj --- do ne prezentas evidentan avantaĝon kompare kun la literoj ŝavaj; kaj - ili ne aspektas kiel plenrajtaj, memstaraj literoj: *ҳ* /h/, *ӂ* aŭ *џ* /ĝ/; do, ne pli bone ol la esperantaj diakritaĵoj. Krome, la naciaj alfabetoj cirilaj havas multe pli firme fiksitajn sonsignifojn, ol la alfabetoj novlatinaj, kaj tio malhelpas ilian adaptadon al Esperanto. Tio ne helpus, sed eĉ pli konfuzus la argumentadon. (Logike oni povus prezenti la saman obĵeton pri la alfabeto ŝava; tamen ĝia malsukceso pri la angla lingvo liberigas ĝin por la interpretoj esperantaj.) ** Kial ne IFA? --- 𐑒𐑦𐑨𐑤 𐑵𐑧 𐑦.𐑓.𐑨.? IFA estas interesa ekzemplo pri alfabeto bazita sur la latina, kiu tamen senkompromise atribuas precizan signifon al ĉiu sia signo. Tiurilate ĝi formas klaran kontraston kun la tradicioj de la latinlitera mondo, kaj pruvas, ke ion precizan eblas ellabori ankaŭ surbaze de la novlatina alfabeto. Tamen ĝi estas multe *tro* preciza. Ekz-e en Esperanto - *a* povas realiĝi kiel [a] aŭ [ɑ]; - la esperantan *e* oni povas prononci kiel [e] aŭ [ɛ]; - *o* povas realiĝi kiel [o] aŭ [ɔ] ktp; indiki tiajn alofonojn en la komuna alfabeto estas ĝena malfaciligo (krom iuj specialaj okazoj kiam oni volas prezenti specifan akĉenton ktp). Se oni elektas la pli simplan (t.e. latinalfabetan) alofonon por prezenti fonemojn, tio povas esti misgvida, kaj probable nesufiĉe malsimila ol la latina skribo por eviti la misinfluojn: *exoʃanʤo ʧiuʒaude* Kaj la evidenta kunmetiteco de la IFA-signoj por la diftongoj kaj por *c, ĉ, ĝ* kolizias kun ilia fonologia simpleco (neanalizindo). IFA ne taŭgas por *limigi* disponeblan fonemaron, ĝi estas signaro de malpli alta nivelo ol la fonologia. ** Kial ne Tengvaro? --- 𐑒𐑦𐑨𐑤 𐑵𐑧 ·𐑑𐑧𐑵𐑜𐑝𐑨𐑮𐑩? [[http://eo.wikipedia.org/wiki/Tengvaro][Tengvaro]], la alfabeto el «La mastro de l' ringoj», prezentas la samajn problemojn kiel IFA: la diftongojn oni signas per kunmetaĵoj; la literformoj kodas fonetikajn trajtojn, kiuj en Esperanto ne nepre estas fonologie signifaj. Ekz-e la artikulacia diferenco inter [v] kaj [w] postulas, ke ilin esprimu malsamaj literoj, el malsamaj ĉeloj de la tengvara matrico, kaj malsamformaj; dum en kelkaj lingvoj ili povas funkcii kiel alofonoj de unu sama fonemo, kaj en mia studaĵo pri la duonvokaloj (vd [[#diftongoj][ĉi-sube]]) mi prezentas argumentojn favore al tia funkciado de /v/ en Esperanto. En Tengvaro tio probable maleblus. Krome, kontraste al la asketismo de la ŝava alfabeto, Tengvaro evidentigas emon al ekzote malsimplaj formoj kaj malnecesaj komplikaĵoj --- ekz-e la superliniaj vokaloj. Tiu lasta apartaĵo postulas elekton inter la skoloj: ĉu, laŭ la aperta-silaba skemo, oni vokalizu la antaŭvokalan konsonanton; aŭ laŭ la skemo malaperta-silaba, la postvokalan. La fonetika sistemo de Esperanto sugestas la unuan; la morfologio (precipe la sufiksoj kaj la finaĵoj: *aĵ, at, em, ig, as, an* ...) pli bone funkcias kun la dua (aldonu al tio la fleksian ŝanĝon de aperteco ĉe *esti---estas, homo---homon* ktp). Pli detale vd la priskribon de esperantigo de Tengvaro en [[http://www.catb.org/~esr/tengwar/esperanto-tengwar.html][anglalingva (!) artikolo]] fare de *Eric S. Raymond*. * La alfabeto --- 𐑤𐑨 𐑨𐑤𐑓𐑨𐑚𐑮𐑑𐑩 Se alio ne estas malimplice indikita, en la ĉi-suba teksto temas pri esperantigita versio de la ŝava alfabeto. Ni komencos per la «klasika» adaptaĵo Starlinga, kiu estas izomorfa al la norma alfabeto Fundamenta; kaj poste ni ekzamenos variantojn, kiujn sugestas la fonologio de Esperanto kaj la trajteca karaktero de la Ŝava skribo. ** La aspekto --- 𐑤𐑨 𐑨𐑟𐑐𐑧𐑒𐑑𐑩 La ŝava alfabeto estas «apriora» (sen rilato al la tradiciaj skribosistemoj estiĝintaj surbaze de la fenica tradicio: hebrea, greka, araba, latina, cirila...); kvankam ĝi jes estas influita de stenografio (interalie, ĉiu litero estas kontinue desegnebla per unu streko, aŭ --- malpli ofte --- per du strekoj). Kiel oftas ĉe la sistemoj aprioraj, ĝi havas sistememan dizajnon. Por pli facile memorfiksi la literojn, oni atentu, ke la signobildoj formas regulajn grupojn (en la priskribo mi uzos la esperantigitajn sonvalorojn): - **literoj altaj** (kiuj elstaras super la linion) estas plejparte senvoĉaj konsonantoj - **literoj profundaj** (kiuj sinkas sub la linion) estas plejparte konsonantoj voĉaj - la paroj «voĉa — senvoĉa» estas prezentataj per geometrie identaj figuroj, turnitaj je 180°; t.e. p estas renversita b (aŭ inverse), simile pri t/d, s/z, ĵ/ŝ, ĉ/ĝ, k/g, v/f; iom analogie (kvankam surbaze de alia kontrastigo) pri h/ĥ kaj j/ŭ (ĉiun konsonanton ĉi-sube sekvas la mezalta litero 𐑩, t.e. o): 𐑐𐑩 𐑚𐑩 | 𐑑𐑩 𐑛𐑩 | 𐑒𐑩 𐑜𐑩 | 𐑓𐑩 𐑝𐑩 | 𐑕𐑩 𐑟𐑩 | 𐑖𐑩 𐑠𐑩 | 𐑗𐑩 𐑡𐑩 | 𐑘𐑩 𐑢𐑩 | 𐑣𐑩 𐑙𐑩 po bo | to do | ko go | fo vo | so zo | ŝo ĵo | ĉo ĝo | ŭo jo | ho ĥo - la **mezaltaj literoj** enliniaj prezentas - la vokalojn; - la fluantojn *l* kaj *r* (ankaŭ simetriaj, 𐑤 kaj 𐑮); - kaj la nazsonojn *m* kaj *n* (resp. 𐑫 kaj 𐑵). ** La kultura ŝoko --- 𐑤𐑨 𐑒𐑪𐑤𐑑𐑪𐑮𐑨 𐑖𐑩𐑒𐑩 La ŝava alfabeto ne estas ligita al iu konata tradicio; tio estas ĝia interesaĵo --- kaj tio estas ĝia problemo. Por averaĝa homo malfacilas lerni tridekon da tute novaj signoj (nur 3 literoj similas la latinajn: 𐑦 /i/, 𐑕 /s/, 𐑟 /z/). Necesas plurtaga ekzercado por trejni la okulon, rimarki kaj memorfiksi la karakterajn apartaĵojn de la signoj. ; >> Ne. La alfabeto jam fiaskis. Ĝi jam estas antaŭ la anglalingvanoj ; >> dum kvin jardekoj sen veki iun ajn intereson. ; ; > Ankaŭ Esperanto ne tiom sukcesis, kiel ĝi meritas -- tamen min ; > interesas kaj Esperanto, kaj la ŝava alfabeto. ; ; Dum lastaj kvindek jaroj en Anglalingvujo presiĝis miloj da esperantaj ; libroj, gazetoj, bultenoj, broŝuroj, k. t. p. Samtempe presiĝis sole unu ; libro laŭ ŝava alfabeto. Konsternite de tiu alfabeta lavango, la novulo (kiu ne plu memoras, kiel li lernis la nun tiom bone konatan alfabeton latinan) plendas ke la alfabeto estas ĥaosa kaj malfacila (mi citas retforumajn afiŝojn): La alfabeto mem estas malbone desegnita. Tro multaj literoj similas unu al alia kaj estas simple renversoj unu de alia, do, estas malfacile rememori kiu litero prezentas kiun sonon~~...
La nacilingvaj alfabetoj distingigas preskaŭ ĉiun literon per aparta desegno (d,t; g,k; r,l). Evidente lingvistoj desegnis la ŝavan alfabeton kaj traktas lingvajn trajtojn peralfabete. Tamen, la lingvaj trajtoj distingiĝas per unusola alfabeta trajto, kiu estas malfacile distingebla en rapida legado. Ĝenerale la literoj tro similas unu la alian por facila rekoneblo. Laŭ mia opinio la desegnisto tro atentis la lingvistikan elegantecon kaj nesufiĉe la legofacilon~~...
Sukcesa alfabeto havas konsiderinde pli da vario. Ekz-e, la latina alfabeto havas literojn de diversaj altecoj super kaj sub norma linio. La latinaj literoj estas pli facile distingeblaj unu de alia, do, pli facile rememoreblaj kaj rekoneblaj. Tiuj riproĉoj estas maljustaj kaj nelogikaj, sed evidente ili estas sinceraj. Mi konsideru ilin unu post alia. *** 1. Samformaj signoj diverse turnitaj. Tio ne estas apartaĵo de la ŝava alfabeto. Estas normala afero ke signaron oni konstruas el unuecaj grafikaj elementoj. Ankaŭ la latina alfabeto estas tia, kun diversmaniere turnitaj signoj; ekz-e jen unu latinalfabeta formo en 4 manieroj turnita: =dbqp=. d | b | n | M | f | a | S | *h* q | p | u | W | j | e | Z | *y* *** 2. La signifoj de diversaj turnoj konfuziĝas. Tio estus justa riproĉo por la alfabeto latina: la sonvaloroj de =dbdp= aŭ =nu= estas tute arbitraj; male, en la ŝava regas regulo: la altaj literoj estas senvoĉaj: 𐑕 /s/, 𐑑 /t/, 𐑖 /ŝ/; dum la profundaj literoj estas voĉaj: 𐑟 /z/, 𐑛 /d/, 𐑠 /ĵ/ (kvankam estas 2 esceptoj: la senvoĉa 𐑣 kaj la voĉa 𐑘). *** 3. La skribo nesufiĉe varias laŭ la alto. Malfacilas diri, kio kreis ĉi tiun malveran impreson. En la 26-litera novlatina alfabeto duono da literoj (13) estas mezaltaj, kaj duono havas partojn eksterliniajn: =acemnorsuvwxz=
=bdfghijklpqty= Tio *ŝajnas* pli ekvilibra ol la 28-litera alfabeto ŝava-starlinga, kiu havas 9 literojn mezajn --- kaj sekve, 18 literojn elstarajn. Tamen fakte la ekvilibro de la ŝava alfabeto estas pli inĝenia: ne duparta, sed triparta: - 𐑚𐑛𐑜𐑡𐑣𐑢𐑠𐑝𐑟 --- 9 literoj profundaj; - 𐑨𐑧𐑦𐑤𐑫𐑵𐑩𐑮𐑪 --- 9 literoj mezaj; - 𐑔𐑗𐑓𐑙𐑒𐑐𐑕𐑖𐑑𐑘 --- 10 literoj altaj. (La 29-litera diftonga alfabeto priskribita [[#diftalf][ĉi-sube]] estas pli simetria: po 9 literoj profundaj kaj altaj, plus 11 literoj mezaj.) La novlatina alfabeto havas 8 literojn altajn kaj 6 profundajn (=j= estas kaj profunda, kaj alta):
=bdfhijkl=
=gjpqty= *** 4. Iuj literoj estas nesufiĉe kontrastaj. Mi koncedas, ke tio veras pri 𐑐𐑑 (pt), kaj simetrie pri 𐑚𐑛 (bd). Sed post kiam oni rimarkis la diferencon, tio ne plu ĝenas. Cetere, la novlatina alfabeto prezentas multajn tiajn malgrandajn diferencojn, kiujn trejnita okulo scipovas distingi (krom eble Il en tiuj tiparoj): c | I | *l* | *cl* | E | H | P | O | C | nm | rn e | l | *t* | *d* | F | N | R | Q | G | mn | m Supozeble la ŝavaj literoj ŝajnas al novulo similaj ĉar ili ĉiuj aspektas por li egale fremdaj. Pro la sama kialo eŭropano trovas ĉiujn ĉinojn aŭ koreojn nedistingeblaj --- kaj simetrie, la eŭropanoj aspektas nedistingeblaj por ĉino. Fakte la ŝavaj literoj estas ne malpli kontrastaj ol la literoj latinaj (kaj eble eĉ pli kontrastaj). ** La Starlinga adapto --- 𐑤𐑨 𐑕𐑑𐑨𐑮𐑤𐑦𐑵𐑜𐑨 𐑨𐑛𐑨𐑐𐑑𐑩 La originala angla versio de la ŝava alfabeto havas 48 signojn, la literaro de Esperanto havas nur 28. Kaj la plej oftaj literoj (aŭ sonoj) anglaj ne nepre estas tiaj en Esperanto. *Ĝan Starling* tre racie ŝanĝis la valorojn de 9 signobildoj, por doni al la pli oftaj literoj de Esperanto pli simplajn formojn; aŭ por ebligi kreon de pli elegantaj ligaĵoj. Interalie li permutis la signifojn de 𐑢 kaj 𐑘 (*w* kaj *j*, respektive *j* kaj *ŭ*). Efektive, la pli oftaj vortofinaj *-aj* kaj *-oj* en tia atribuo aspektas pli elegante (kaj facile kombiniĝas en ligaĵojn; [[#ii][ĉi-sube]] ni tamen vidos ankaŭ malavantaĝon de tiaj literformoj). Ĉi-sube ni atentos nur ĉi tiun sonvalore modifitan alfabeton kaj ĝiajn pluajn modifaĵojn, senrilate al la originala anglalingva versio.
> *edzo, brindzo* kaj *haladzo* devus esti ne
> 𐑧𐑛𐑟𐑩, 𐑚𐑮𐑦𐑵𐑛𐑟𐑩 kaj 𐑣𐑨𐑤𐑨𐑛𐑟𐑩, sed
> 𐑧𐑞𐑩, 𐑚𐑮𐑦𐑵𐑞𐑩 kaj 𐑣𐑨𐑤𐑨𐑞𐑩.
Estas vera, ke *dz* maloftegas en Esperanto; sed tio estas misinfluo de
la latinlitera tradicio, en kiu reale multaj internaciaj vortoj kun *dz*
estas skribataj per nura *z*. Interalie, ĉiuj japanaj kaj ĉinaj *z* fakte
estas *dz* : *kamikadze, bandzaj, dzen, Mao DZedong, dzeto (ζ),
DZeŭso* ... Same pri multaj italaj *z* (*Zeffirelli* = *DZeffirelli*) ktp. Se
la alfabeto de Esperanto ne estus latinlitera, la ĝustaj transskriboj
𐑒𐑨𐑫𐑦𐑒𐑞𐑩, 𐑞𐑧𐑵𐑩, ·𐑫𐑲 ·𐑞𐑧𐑛𐑩𐑵𐑜, ·𐑞𐑧𐑓𐑦𐑮𐑧𐑤𐑦 estus pli probablaj (kp la
rusajn *камикадзе, дзен, Мао Цзэдун, дзета, Дзеффирелли*).
Aliflanke, du literparoj: 𐑣~~𐑙 (hĥ) kaj 𐑢~~𐑘 (jŭ) rompas la ĝeneralan
sistemon «voĉa --- senvoĉa», kaj signalas pri aliaj problemoj.
** La paro h/ĥ --- 𐑤𐑨 𐑐𐑨𐑮𐑩 𐑣/𐑙
Probable plimulto da lingvoj posedas nur po unu fonemon el tiu paro:
aŭ /h/ (ekz-e la angla), aŭ /x/ (t.e. ĥ) --- ekz-e la ĉina kaj la
lingvoj slavaj.
Tamen ne malmultas lingvoj kiuj posedas ambaŭ fonemojn: la germana, la
persa, la uzbeka kaj --- tre grave por la leksiko internacia --- la
orienteŭropa (aŭ germana) prononca tradicio voĉlegi la vortojn
malnovgrekajn, kiun Zamenhofo heredigis al Esperanto (*eĥo, ĥoro;
Homero, heroo* ktp).
Dum longa tempo ekzistis tendenco eviti la literon kaj fonemon ĥ; unu
el la argumentoj estis malofteco de la parolsono /x/ en la
nacilingvoj. La argumento estas malvera kaj ŝuldata al la difekto de
la latina alfabeto, en kiu mankas litero por tiu sono; fakte la
parolsonon /x/ havas tre multaj lingvoj, kaj la eraran impreson kaŭzas
la kutimo (mis)uzi por ĝi la literon *h* (ekz-e en Pinjino). La
esperantigo de la ĉinaj nomoj devus uzi la ĝustan literon *ĥ*, tamen la
latina bazo (kaj eble la teĥnikaj problemoj pri uzo de la ĉapelita
litero) kaŭzas la misprezenton de esperantigoj: ekz-e [[http://eo.wikipedia.org/wiki/Harbino][Harbino]] anstataŭ
la ĝusta *Ĥarbino*. Ŝave ambaŭ literoj estas sendiskriminacie egalaj,
kaj ne estus motivo malpreferi la ĝustan formon ·𐑙𐑨𐑮𐑚𐑦𐑵𐑩.
#diftongoj
** Duonvokaloj kaj diftongoj --- 𐑛𐑪𐑩𐑵𐑝𐑩𐑒𐑨𐑤𐑩𐑢 𐑒𐑨𐑢 𐑛𐑦𐑓𐑑𐑩𐑵𐑜𐑩𐑢 --- 𐑛𐑪𐑩𐑵𐑝𐑩𐑒𐑨𐑤𐑩𐑰 𐑒𐑨𐑰 𐑛𐑦𐑓𐑑𐑩𐑵𐑜𐑩𐑰
Laŭ la reganta opinio Esperanto havas pure fonologian alfabeton, kaj
tial por adapti al ĝi la «fonetikan» alfabeton ŝavan sufiĉas establi
pounuan interrespondon inter la alfabeto fundamenta kaj subaro da
literoj ŝavaj. Tio fakte estas la principo de la starlinga adapto.
Interalie, ĝi difinas j=𐑢, ŭ=𐑘.
En mia aparta studaĵo «Duonvokaloj kaj diftongoj» (disponebla
[[http://pok.heliohost.org/eo/artikoloj/diftongoj/diftongoj.html][en HTML]] kaj [[http://pok.heliohost.org/eo/artikoloj/diftongoj/diftongoj.pdf][en PDF]]) mi tamen kontestas tiun opinion.
Laŭ mi, *j* kaj *ŭ* estas malsamspecaj fenomenoj. Dum *j* efektive funkcias
kiel plenvalora aparta fonemo, kombinebla kun ĉiuj vokaloj en ĉiaj
pozicioj (antaŭ-, post- kaj intervokale), la litero *ŭ* en la normalaj
vortoj esperantaj aperas nur en *aŭ* kaj *eŭ* (la esceptaj vortoj kiel la
liternomo *ŭo*, la interjekcioj *ŭa* kaj *kŭaks* fonologie ne estas
«normalaj vortoj», kiel klarigite en la indikita studaĵo; el la vortoj
kun *oŭ* nur *poŭpo* ricevis rimarkindan uzatecon, kvankam ĝi ja sentiĝas
fremda, kaj estas forpuŝata de la senproblema *pobo*). Tial pli ĝusta
fonologia priskribo postulas ke ĉiun el la son(kombin)oj /aŭ/ kaj
/eŭ/ oni traktu kiel unu neanalizindan fonemon; kaj sekve, la
duliteraj «aŭ» kaj «eŭ» estas devioj de la fonologia principo: ilin
devas reprezenti po unu litero.
Alivorte, en la *Fundamento* estas malkohero inter la interna strukturo
de la korpo de la lingvo unuflanke, kaj la teorio kaj la alfabeto
aliflanke. La litero *ŭ* ne prezentas apartan fonemon, ĝi estas
diakritilo formanta la diftongojn *aŭ* kaj *eŭ* --- simila al la ĉapelo =^=,
formanta la ekfrotojn *ĉ, ĝ*.
Tiun malkoheron eblas forigi diversmaniere:
1. Enkonduki apartajn literojn 𐑲 kaj 𐑱, forprenante la literon 𐑘. La
solvo konforma al la interna strukturo de la lingvo, sed devianta
de la teorio prezentita en la *Fundamento*.
2. Emancipi la literon *ŭ*, fari ĝin aparta fonemo /w/, samrangan kiel
/j/. La solvo konforma al la reganta teorio kaj la tradicia
alfabeto, sed malkohera kun la reala lingvomaterialo.
3. Kombini la du solvojn, enkonduki la diftongojn kaj la konsonanton
/w/. La solvo kombinanta la avantaĝojn kaj la malavantaĝojn de
la du antaŭaj.
#diftalf
*** La diftonga alfabeto --- 𐑤𐑨 𐑛𐑦𐑓𐑑𐑩𐑵𐑜𐑨 𐑨𐑤𐑓𐑨𐑚𐑧𐑑𐑩
En ĉi tiu sekcio ni ekzamenos la 1-an eblon el la listo: Enkonduki
apartajn literojn 𐑲 kaj 𐑱, forprenante la literon 𐑘.
#ii
**** La duonvokalo /j/
La forigo de 𐑘 rompas la paron 𐑢~~𐑘 --- kiu cetere dekomence estis
paro malvera artikulacie kaj malregula grafike (la sonorantoj, do
ankaŭ /j/, devas esti enliniaj; tio jes validas por 𐑤𐑮𐑫𐑵 = lrmn).
Taŭga signobildo por la sole restanta duonvokalo /j/ estas 𐑰 (angle
*eat*), kiun ni do prenu por la sono /j/ anstataŭ la Starlingan 𐑢.
Tiamaniere ni forigas la tri malregulaĵojn rilate al la trajta sistemo
de la Ŝava skribosistemo: la artikulacie malkoheran paron; la altan
sed ja voĉan 𐑘; la eksterliniajn sonorantojn.
Mi koncedas, ke la grafika formo 𐑢 estas pli facila por memorfiksi pro
la grafika simileco al la latina *j* --- kp 𐑢𐑨𐑤𐑩𐑢 kaj 𐑰𐑨𐑤𐑩𐑰 ( *jaroj* );
sed (almenaŭ por mi) la intereso de la Ŝava alfabeto estas liberiĝi el
la asociaĵoj trudataj de la latina alfabeto.
Cetere, el la grafika vidpunkto la oblikva 𐑢 prezentas problemojn
estetikajn. En la jam citita vorto 𐑢𐑨𐑤𐑩𐑢 sen zorga kunŝovo (angle
*kerning*) la litergrupoj 𐑢𐑨 kaj 𐑩𐑢 estas malpli densaj ol 𐑨𐑤𐑩, kaj tio
estas malbela. Ankoraŭ pli malfacilajn problemojn prezentas la
kombinoj
- **𐑚𐑢** (bj: 𐑩𐑚𐑢𐑧𐑒𐑑𐑩, 𐑕𐑪𐑚𐑢𐑧𐑒𐑑𐑦𐑝𐑨, ·𐑚𐑢𐑨𐑤𐑦𐑕𐑑𐑩𐑒𐑩 =
objekto, subjektiva, Bjalistoko) kaj
- **𐑛𐑢** (dj: 𐑨𐑛𐑢𐑧𐑒𐑑𐑦𐑝𐑩, 𐑨𐑛𐑢𐑪𐑛𐑨𐑵𐑑𐑩, ·𐑩𐑚𐑨𐑛𐑢𐑨 =
adjektivo, adjutanto, Obadja).
Oni povus heziti pri la distribuo de la roloj inter 𐑦 kaj 𐑰: la
desegno de 𐑰 aludas ĝian plian longecon (angle ĝi signas la longan
[i:]); sed /i/ estas pli ol trioble pli ofta ol /j/, kaj estas
evidenta intereso uzi la pli simplan formon por la pli ofta litero.
Krome, sen forta bezono ni ne deviu disde la Starlinga sistemo (la
trajtecaj argumentoj pri eksterlinieco aŭ nepareco estas argumentoj
fortaj; la grafika impreso estas argumento prava, sed malforta).
|
Unuj parolis pri l' aŭtoro, anstataŭ paroli pri l' afero. Ili aŭ ŝutis
komplimentojn al la aŭtoro, rigardigis, kiom da malfacila laboro
kredeble la afero min kostis, kaj, laŭdante la *aŭtoron,* ili preskaŭ
tute forgesis paroli pri l' utileco kaj la signifo de l' *afero* kaj
decidigi la publikon labori por ĝi; aliaj, ne trovante en mia verko la
instruitan miksaĵon kaj la instruita-teorian filozofadon, kiujn ili
kutimis renkonti en ĉia grava verko, timis, ke la pseŭdonima aŭtoro
eble estas ne sufiĉe instruita aŭ ne sufiĉe merita, kaj ili timis
esprimi decidan juĝon, pli multe penante malkovri, kiu estas la
pseŭdonima aŭtoro. Por igi la kritikistojn tute apartigi la *aferon* de
la *aŭtoro,* mi publike diras mem, ke mi ne estas multege instruita
lingvisto, ke mi estas tute senmerita kaj ne konata en la mondo. Mi
scias, ke mia konfeso malvarmigos multajn por la afero, sed mi volas,
ke oni juĝu ne l' aŭtoron, sed la verkon. Se la verko estas bona,
prenu ĝin; se ĝi estas malbona — ĵetu ĝin. Per kia vojo mi venis al la
kreo de mia lingvo kaj laŭ kiaj metodoj mi laboris, — mi ankoraŭ
parolos, sed en unu de la *venontaj* kajeroj; ĉar laŭ mi tiu ĉi demando
estas por la publiko sen signifo: por la mondo estas gravaj sole la
*rezultatoj*.
|
𐑪𐑵𐑪𐑰 𐑐𐑨𐑮𐑩𐑤𐑦𐑕 𐑐𐑮𐑦 𐑤' 𐑲𐑑𐑩𐑮𐑩, 𐑨𐑵𐑕𐑑𐑨𐑑𐑲 𐑐𐑨𐑮𐑩𐑤𐑦 𐑐𐑮𐑦 𐑤' 𐑨𐑓𐑧𐑮𐑩. 𐑦𐑤𐑦 𐑲 𐑖𐑪𐑑𐑦𐑕
𐑒𐑩𐑫𐑐𐑤𐑦𐑫𐑧𐑵𐑑𐑩𐑰𐑵 𐑨𐑤 𐑤𐑨 𐑲𐑑𐑩𐑮𐑩, 𐑮𐑦𐑜𐑨𐑮𐑛𐑦𐑜𐑦𐑕, 𐑒𐑦𐑩𐑫 𐑛𐑨 𐑫𐑨𐑤𐑓𐑨𐑔𐑦𐑤𐑨 𐑤𐑨𐑚𐑩𐑮𐑩
𐑒𐑮𐑧𐑛𐑧𐑚𐑤𐑧 𐑤𐑨 𐑨𐑓𐑧𐑮𐑩 𐑫𐑦𐑵 𐑒𐑩𐑕𐑑𐑦𐑕, 𐑒𐑨𐑰, 𐑤𐑲𐑛𐑨𐑵𐑑𐑧 𐑤𐑨 **𐑲𐑑𐑩𐑮𐑩𐑵**, 𐑦𐑤𐑦 𐑐𐑮𐑧𐑕𐑒𐑲 𐑑𐑪𐑑𐑧
𐑓𐑩𐑮𐑜𐑧𐑕𐑦𐑕 𐑐𐑨𐑮𐑩𐑤𐑦 𐑐𐑮𐑦 𐑤' 𐑪𐑑𐑦𐑤𐑧𐑔𐑩 𐑒𐑨𐑰 𐑤𐑨 𐑕𐑦𐑜𐑵𐑦𐑓𐑩 𐑛𐑧 𐑤' **𐑨𐑓𐑧𐑮𐑩** 𐑒𐑨𐑰 𐑛𐑧𐑔𐑦𐑛𐑦𐑜𐑦
𐑤𐑨 𐑐𐑪𐑚𐑤𐑦𐑒𐑩𐑵 𐑤𐑨𐑚𐑩𐑮𐑦 𐑐𐑩𐑮 𐑡𐑦; 𐑨𐑤𐑦𐑨𐑰, 𐑵𐑧 𐑑𐑮𐑩𐑝𐑨𐑵𐑑𐑧 𐑧𐑵 𐑫𐑦𐑨 𐑝𐑧𐑮𐑒𐑩 𐑤𐑨
𐑦𐑵𐑕𐑑𐑮𐑪𐑦𐑑𐑨𐑵 𐑫𐑦𐑒𐑕𐑨𐑠𐑩𐑵 𐑒𐑨𐑰 𐑤𐑨 𐑦𐑵𐑕𐑑𐑮𐑪𐑦𐑑𐑨-𐑑𐑧𐑩𐑮𐑦𐑨𐑵 𐑓𐑦𐑤𐑩𐑟𐑩𐑓𐑨𐑛𐑩𐑵, 𐑒𐑦𐑪𐑰𐑵 𐑦𐑤𐑦
𐑒𐑪𐑑𐑦𐑫𐑦𐑕 𐑮𐑧𐑵𐑒𐑩𐑵𐑑𐑦 𐑧𐑵 𐑗𐑦𐑨 𐑜𐑮𐑨𐑝𐑨 𐑝𐑧𐑮𐑒𐑩, 𐑑𐑦𐑫𐑦𐑕, 𐑒𐑧 𐑤𐑨 𐑐𐑕𐑱𐑛𐑩𐑵𐑦𐑫𐑨 𐑲𐑑𐑩𐑮𐑩 𐑧𐑚𐑤𐑧
𐑧𐑕𐑑𐑨𐑕 𐑵𐑧 𐑕𐑪𐑓𐑦𐑗𐑧 𐑦𐑵𐑕𐑑𐑮𐑪𐑦𐑑𐑨 𐑲 𐑵𐑧 𐑕𐑪𐑓𐑦𐑗𐑧 𐑫𐑧𐑮𐑦𐑑𐑨, 𐑒𐑨𐑰 𐑦𐑤𐑦 𐑑𐑦𐑫𐑦𐑕 𐑧𐑕𐑐𐑮𐑦𐑫𐑦
𐑛𐑧𐑔𐑦𐑛𐑨𐑵 𐑰𐑪𐑡𐑩𐑵, 𐑐𐑤𐑦 𐑫𐑪𐑤𐑑𐑧 𐑐𐑧𐑵𐑨𐑵𐑑𐑧 𐑫𐑨𐑤𐑒𐑩𐑝𐑮𐑦, 𐑒𐑦𐑪 𐑧𐑕𐑑𐑨𐑕 𐑤𐑨 𐑐𐑕𐑱𐑛𐑩𐑵𐑦𐑫𐑨
𐑲𐑑𐑩𐑮𐑩. 𐑐𐑩𐑮 𐑦𐑜𐑦 𐑤𐑨 𐑒𐑮𐑦𐑑𐑦𐑒𐑦𐑕𐑑𐑩𐑰𐑵 𐑑𐑪𐑑𐑧 𐑨𐑐𐑨𐑮𐑑𐑦𐑜𐑦 𐑤𐑨 **𐑨𐑓𐑧𐑮𐑩𐑵** 𐑛𐑧 𐑤𐑨 **𐑲𐑑𐑩𐑮𐑩**, 𐑫𐑦
𐑐𐑪𐑚𐑤𐑦𐑒𐑧 𐑛𐑦𐑮𐑨𐑕 𐑫𐑧𐑫, 𐑒𐑧 𐑫𐑦 𐑵𐑧 𐑧𐑕𐑑𐑨𐑕 𐑫𐑪𐑤𐑑𐑧𐑜𐑧 𐑦𐑵𐑕𐑑𐑮𐑪𐑦𐑑𐑨 𐑤𐑦𐑵𐑜𐑝𐑦𐑕𐑑𐑩, 𐑒𐑧 𐑫𐑦
𐑧𐑕𐑑𐑨𐑕 𐑑𐑪𐑑𐑧 𐑕𐑧𐑵𐑫𐑧𐑮𐑦𐑑𐑨 𐑒𐑨𐑰 𐑵𐑧 𐑒𐑩𐑵𐑨𐑑𐑨 𐑧𐑵 𐑤𐑨 𐑫𐑩𐑵𐑛𐑩. 𐑫𐑦 𐑕𐑔𐑦𐑨𐑕, 𐑒𐑧 𐑫𐑦𐑨
𐑒𐑩𐑵𐑓𐑧𐑕𐑩 𐑫𐑨𐑤𐑝𐑨𐑮𐑫𐑦𐑜𐑩𐑕 𐑫𐑪𐑤𐑑𐑨𐑰𐑵 𐑐𐑩𐑮 𐑤𐑨 𐑨𐑓𐑧𐑮𐑩, 𐑕𐑧𐑛 𐑫𐑦 𐑝𐑩𐑤𐑨𐑕, 𐑒𐑧 𐑩𐑵𐑦 𐑰𐑪𐑡𐑪
𐑵𐑧 𐑤' 𐑲𐑑𐑩𐑮𐑩𐑵, 𐑕𐑧𐑛 𐑤𐑨 𐑝𐑧𐑮𐑒𐑩𐑵. 𐑕𐑧 𐑤𐑨 𐑝𐑧𐑮𐑒𐑩 𐑧𐑕𐑑𐑨𐑕 𐑚𐑩𐑵𐑨, 𐑐𐑮𐑧𐑵𐑪 𐑡𐑦𐑵; 𐑕𐑧 𐑡𐑦
𐑧𐑕𐑑𐑨𐑕 𐑫𐑨𐑤𐑚𐑩𐑵𐑨 — 𐑠𐑧𐑑𐑪 𐑡𐑦𐑵. 𐑐𐑧𐑮 𐑒𐑦𐑨 𐑝𐑩𐑰𐑩 𐑫𐑦 𐑝𐑧𐑵𐑦𐑕 𐑨𐑤 𐑤𐑨 𐑒𐑮𐑧𐑩 𐑛𐑧 𐑫𐑦𐑨
𐑤𐑦𐑵𐑜𐑝𐑩 𐑒𐑨𐑰 𐑤𐑲 𐑒𐑦𐑨𐑰 𐑫𐑧𐑑𐑩𐑛𐑩𐑰 𐑫𐑦 𐑤𐑨𐑚𐑩𐑮𐑦𐑕, — 𐑫𐑦 𐑨𐑵𐑒𐑩𐑮𐑲 𐑐𐑨𐑮𐑩𐑤𐑩𐑕, 𐑕𐑧𐑛 𐑧𐑵 𐑪𐑵𐑪
𐑛𐑧 𐑤𐑨 **𐑝𐑧𐑵𐑩𐑵𐑑𐑨𐑰** 𐑒𐑨𐑰𐑧𐑮𐑩𐑰; 𐑗𐑨𐑮 𐑤𐑲 𐑫𐑦 𐑑𐑦𐑪 𐑗𐑦 𐑛𐑧𐑫𐑨𐑵𐑛𐑩 𐑧𐑕𐑑𐑨𐑕 𐑐𐑩𐑮 𐑤𐑨 𐑐𐑪𐑚𐑤𐑦𐑒𐑩
𐑕𐑧𐑵 𐑕𐑦𐑜𐑵𐑦𐑓𐑩: 𐑐𐑩𐑮 𐑤𐑨 𐑫𐑩𐑵𐑛𐑩 𐑧𐑕𐑑𐑨𐑕 𐑜𐑮𐑨𐑝𐑨𐑰 𐑕𐑩𐑤𐑧 𐑤𐑨 **𐑮𐑧𐑟𐑪𐑤𐑑𐑨𐑑𐑩𐑰**.
|
|
Zamenhofo: El la antaŭparolo al la Dua Libro |
·𐑟𐑨𐑫𐑧𐑵𐑣𐑩𐑓𐑩: 𐑧𐑤 𐑤𐑨 𐑨𐑵𐑑𐑲𐑐𐑨𐑮𐑩𐑤𐑩 𐑨𐑤 𐑤𐑨 ·𐑛𐑪𐑨 ·𐑤𐑦𐑚𐑮𐑩 |
ĉapitro 1-a. renkontonokta mallumo kovris la landon araban. estis la horo antâ la matena krepusko en la vasta altplataĵo de la nordorienta parto de ·arabujo, nomita «lando ·uc». stela baldakeno, ornamita kvazâ per milionoj da tremetantaj diamantoj, etendiĝis super mistere silenta pejzaĝo. timiga blekado de leonoj kaj hienoj, kiu interrompadis la silenton, jam ĉesis, kaj nun la tuta, virga naturo ŝajne ĝuis la plej profundan ripozon, ĝis la suno vekos ĝin al nova, ĝoja aktiveco. | 
|
| 
|
|
Chapter 1 Alice was beginning to get very tired of sitting by her sister on the bank, || and of having nothing to do: once or twice she had peeped into the book her ; || sister was reading, but it had no pictured or conversations in it, “and what || ; is the use of a book,” thought Alice, “without pictures or conversations?” ;; So she was considering, in her own mind (as well as she could, for the hot || ; day made her feel very sleepy and stupid), whether the pleasure of making a daisy-chain || ; would be worth the trouble of getting up and picking the daisies, when suddenly a white || ; rabbit with pink eyes ran close by her. ; |
|
| There was nothing so very remarkable in that; nor did Alice think it so very much out of the way to hear the Rabbit say to itself, “Oh dear! Oh dear! I shall be too late!” |
