(Ĉi tiu artikolo de Edmund GRIMLEY EVANS aperis en /La Brita Esperantisto/, januaro-februaro 1995, p. 8-10.) Paroli la anglan Esperante (Imitismo) Kelkfoje estas utile montri al esperantisto la proksimuman prononcon de nacilingva vorto, por ke tiu povu diri ĝin en maniero eble rekonebla por parolanto de la nacia lingvo. Tion oni povas fari per ``imitita prononco'': Oni transskribas la nacilingvajn sonojn per la Esperantaj sonoj, kiuj plej similas al ili. Ĉar ĝenerale oni perdas informojn tiel transskribante, oni ĉiam donu ankaŭ la nacilingvan skribmanieron apude. En MONATO oni jam delonge metas tiajn imititajn prononcojn en krampoj post nacilingvaj vortoj en la teksto, sed kelkfoje oni transskribis ne tre konsekvence. Indas sekvi la principon, ke la imitita prononco estu uzebla por iu ajn esperantisto, eĉ se tiu tute nenion scias pri la nacia lingvo kaj neniam antaŭe uzis imititan prononcadon. Sube mi prezentas kompletan sistemon por tiel imiti en Esperanto la norman sudanglan lingvon. Tamen notu, ke tiu normo ne ĉiam estas sekvenda. Se oni volas montri la prononcon de la nomo de nordangla vilaĝo, verŝajne estas pli bone sekvi la lokan prononcadon, ne la sudanglan norman. Kaj la sistemo evidente neniel taŭgas por usona prononcado. Do ne misapliku ĝin, mi petas! Notu ankaŭ, ke imitita prononcado estas nenia bazo por la esperantigo de nacilingvaj nomoj. La plej multaj anglaj urboj ekzistis jam longe antaŭ la estiĝo de la moderna angla lingvo, kaj esperantigita urbonomo devas esti uzebla ankaŭ en historia kunteksto, do por esperantigi nomon oni devas atenti la historion kaj la etimologion, kaj kompreneble ankaŭ la tradicion en Esperanto. Pri tio nun ne temas. * * * La norma sudangla havas 24 konsonantajn sonojn, el kiuj 21 respondas en evidenta maniero al la Esperantaj sonoj B, Ĉ, D, F, G, Ĝ, H, J, Ĵ, K, L, M, N, P, R, S, Ŝ, T, Ŭ, V kaj Z. La Esperantan sonon C oni povas uzi anstataŭ TS, do Ĥ estas la sola Esperanta litero neuzata. La plej dubindaj ekvivalentoj estas R kaj Ŭ: Esperanta Ŭ estas uzata nur post vokalo, dum la responda sono en la angla estas uzata ankaŭ post konsonantoj; kaj angla R ne multe similas al Esperanta R. Tamen pli bona solvo ne estas. Kompreneble oni devas atenti, ke R estas elparolata en la sudangla nur antaŭ vokaloj, do skribata R tre ofte ne estas elparolata. Ekzemple: /worm/ [ŭem]. Restas ankoraŭ tri anglaj konsonantoj, kiujn oni devas imiti per sonoj jam uzataj, perdante do distingojn, kiuj ekzistas en la angla. Tiuj estas la du /th/-sonoj, de /thin/ kaj /this/, kiujn oni imitu per F kaj V respektive, kaj la /ng/-sono de /sing/, kiun oni imitu ĝenerale per N, sed per NG, se antaŭ vokalo. Alilandanoj kelkfoje volas imiti la sonon de /thin/ per S aŭ T, sed al sudangla orelo F estas nepre pli bona. Imiti la /ng/-sonon per NG antaŭ konsonanto estus malbona, ĉar bona Esperanta prononco de NG estas simple N plus G, do apenaŭ similas al angla /ng/. Niaj problemoj vere komenciĝas, kiam ni volas imiti la 12 simplajn vokalojn kaj 8 diftongojn de la angla per la 5 puraj vokaloj de Esperanto; neeviteble oni perdas multajn distingojn. Al la Esperanta sono A respondas tri malsamaj vokaloj en la angla: /cart/, /cat/ kaj /cut/ ĉiuj iĝas [kat]. Kelkaj alilandanoj emas imiti la vokalon de /cat/ per E, sed tio ofendas anglajn orelojn kaj kontraŭas Esperantan tradicion. Al E respondas la anglaj vokaloj de /ten/ kaj /turn/, kiuj iĝas [ten]. Al I respondas la vokaloj de /ship/ kaj /sheep/, kiuj egaliĝas al [ŝip], al O respondas la vokaloj de /cot/ kaj /caught/, kiuj iĝas ambaŭ [kot], kaj al U respondas la sonoj de /pull/ kaj /pool/, kiuj samiĝas kiel [pul]. Nemenciita estas ankoraŭ unu simpla vokalo en la angla: la neakcentita vokalo de /potter/, /alone/, /the/, ktp. Por havi la ĝustan nombron de silaboj oni devas imiti ĝin per iu el la Esperantaj vokaloj -- oni ne rajtas simple ellasi ĝin -- sed neniu Esperanta vokalo estas evidenta kandidato. Mi proponas imiti ĝin per A en fermitaj silaboj (silaboj finiĝantaj per konsonanto) kaj per E en nefermitaj silaboj (silaboj finiĝantaj per vokalo). El la 8 diftongoj de la sudangla, 4 respondas en evidenta maniero al kutimaj Esperantaj diftongoj: AŬ, AJ, EJ kaj OJ. La aliaj estas la sonoj de /pair/, /peer/, /poor/ kaj /Poe/. La tri unuajn mi proponas imiti per EA, IE kaj UE respektive. Tiel oni aldonas silabon, sed mi ne vidas pli bonan solvon. Se la sono R tuj sekvas, oni ellasu tamen la duan vokalon el tiuj paroj: /tour/ [tue], sed /touring/ [turin]. Pri la sono de /Poe/ mi faras proponon iom netradician, sed plene pravigeblan, laŭ mi: Oni imitu ĝin per la Esperanta diftongo EŬ. Ja ekzistas ia tradicio montri anglan prononcmanieron de Esperanto skribante OŬ anstataŭ O, ekzemple en ĉapitro 13 de ``Kredu min, sinjorino!'', kaj tiu tradicio verŝajne daŭros, sed du fortaj argumentoj subtenas la uzadon de EŬ en imitita prononcado: Unue, la sudangla vokalo de /low/ pli similas al ĝuste prononcata Esperanta EŬ ol al ĝuste prononcata Esperanta OŬ, almenaŭ por mia orelo. Kaj due, la diftongo OŬ ne vere ekzistas en Esperanto. La malmultaj vortoj, kiuj ĝin enhavas, estas elpensaĵoj de vortaristoj, kiujn normala esperantisto apenaŭ scias prononci. Do por klarigi la anglan sonon al esperantisto, kiu ĝin ne jam konas, EŬ estas nepre pli bona ol OŬ. La akcento estas tre grava en la angla, kaj por montri ĝin oni povas konsideri la uzadon de aldonaj tipografiaj rimedoj, ekzemple grasaj literoj aŭ dekstrakornaj supersignoj. Tamen tio kontraŭas la principon, ke la uzanto devu nenion scii krom Esperanto, kaj oni povas ja montri la akcenton uzante nur la normalajn regulojn de Esperanto. La baza regulo en Esperanto estas, ke oni akcentu la lastan silabon de vortoj, kiujn sekvas apostrofo, kaj la antaŭlastan silabon de aliaj vortoj, se ili havas antaŭlastan silabon. Se oni jam transskribis iujn silabojn per Esperantaj literoj, oni povas laŭplaĉe dismeti la akcentojn simple per la aldono de intervortaj spacoj kaj apostrofoj: /Birmingham/ [Bemin ham], /Carlisle/ [Kalajl']. Se oni volas, oni povas ankaŭ eviti apostrofojn forviŝante spacojn el la originalo: [Steŭkon Trent']. Kiel dirite, la sistemo estas farita por montri la prononcadon nur apud la normala skribmaniero, sed por amuzo, kaj por ilustri la sistemon, ni kune faru kanton, laŭ la melodio de nia Himno: Te ve ŭeldiz kame njubon filin, Fru ve efe vojsov strongen deve; On ve ŭinzov ĝental ŭindze ŭilin Naŭ from land' telandit mast' flaj eve: Not te sode festfe bladit kolzas, Leŭ! it drozman kajnd' teŭan' heŭm leŭli. Te ve ŭeldhuz konstant ŭaze polas Promi siz hameŭnjas lajfand heŭli. (Pardonpetojn al Ludoviko Zamenhof kaj Daniel Hughes [Danjal Hjuz']!) ------------------------------------------------------------------------ Oni nomas "imitismo" la kutimon prononci fremdajn nomojn en Esperanta parolo strikte per Esperantaj sonoj, celante tamen imiti la nacilingvan prononcon; "literumismo" estas la kutimo prononci fremdajn nomojn laŭ ilia nacilingva literumo, sed prononcante la literojn, kvazaŭ ili estus Esperantaj. Do /Cambridge/ estus imitisme [kejmbriĝ] kaj literumisme [cambridge] - apenaŭ rekoneble por aŭskultanto ne konatanta literumismon. (Bonŝance la urbo de la 3-a UK havas ankaŭ Esperantan nomon: Kembriĝo.) De post la publikigo de la supra "normo" por (sud)angla imitismo mi apenaŭ volis ion ŝanĝi. Tamen eble la /ng/-sono estu ĉiam N kaj ne NG antaŭ vokalo; tio ebligus distingi inter /singer/ [sine] kaj /finger/ [finge], dum la distingo inter la anglaj /n/- kaj /ng/-sonoj restas klara pro la nacilingva literumo uzata apude. Cetere oni povus konsideri pli simplan regulon por la neakcentita vokalo de /potter/. Afero, kiun mi ne menciis en la artikolo, estas la difino de silabo. Mi kredas, ke Esperanta silabo devas enhavi precize unu el la kvin vokaloj (AEIOU). Tamen en la angla oni povas uzi kelkajn konsonantojn kiel vokalojn: /l/ in /middle/, /m/ in /prism/, /n/ in /button/. Tiajn vortojn oni imitu, kvaza^u la vokalrolanta konsonanto havus anta^u si neakcentitan vokalon, kiun oni imitas per A. Tiuj ekzemploj estus do: [midal], [prizam], [batan]. En la supra artikolo mi uzis esprimojn kiel "la /ng/-sono" kaj "la sono de /Poe/". Por pli lerte skribi pri prononcado oni povas apliki la Internacian Fonetikan Alfabeton (IFA). Bedaŭrinde la simboloj de tiu alfabeto estas eĉ pli malfacile uzeblaj en la komputila reto ol la Esperantaj literoj, do oni proponis diversajn sistemojn por prezenti ilin per Askio. El tiuj sistemoj la plej "oficiala" aŭ "norma" ŝajnas esti SAMPA. Sube jen konciza resumo pri la SAMPA-simboloj por la angla kun referenco al la detala priskribo; oni povas aldoni tiujn kvin liniojn ĉe la fino de retmesaĝoj, en kiuj oni skribas pri prononcado de la angla. ----------------------------------------------------------------------- eI raise I@ fears I pit V cut U put i: ease A: stars u: lose Z measure aI rise e@ stairs e pet { pat Q pot 3: furs O: cause tS chin @ another OI noise U@ cures S she j yes D the T thin N thing dZ gin =/@"nVD@/ @U nose aU rouse URL:http://www.phon.ucl.ac.uk/home/sampa/english.htm Edmund GRIMLEY EVANS > 1998-03-23