Versio unua: 2012-11-17 Versio ĵusa:La studaĵo temas pri la fonetika kaj fonologia valoroj de la parolsonoj signataj per la literoj *j* kaj *ŭ* en Esperanto.(format-time-string "%Y-%m-%d")
**ŭ**(Bedaŭrinde PIV ne informas nin, kiel la probatalantoj de *w* proponis ĝin voĉlegi.) ** Priskribo fonetika Komunlingve oni karakterizas la sonojn prezentatajn per la literoj *ŭ* kaj *j* kiel *duonvokalojn*. En la moderna terminaro fonetika tiu termino iel eksmodiĝis; ĉiel ajn gravas, ke fonetike oni povas atribui al tiuj literoj po du parolsonojn: - la konsonantojn [w] kaj [j]; kaj - la duonvokalojn [ŭ] kaj [ĭ] (tio ne estas tre moderna terminaro, sed mi ĝin preferas kaj uzos en ĉi tiu studaĵo; krome, mi uzos supersignajn bovlojn por transskribi la duonvokalojn anstataŭ la IFA-e pli tradiciajn subsignojn ĉe u̯ kaj i̯, kiuj malpli ofte disponeblas en la ordinaraj tiparoj). Evidente inter diversaj lingvanoj ekzistas variado pri la fakta uzo de tiuj 4 sonoj por realigi tiujn *ŭ* kaj *j*. Por iel aranĝi la prezenton de la materialo, mi precipe priskribos mian personan uzadon (kia mi ĝin imagas). Tio ne signifas ke mi opinias ĝin la sola ĝusta; tamen tio estos ia komenco kiu cetere ebligos ankaŭ aliajn variantojn priskribi per diferencoj kaj similaĵoj. #fojno ** La alofonoj de la fonemo /j/ En mia idiolekto (samkiel ĉe multaj aliaj esperantistoj rusdevenaj) la fonemo /j/ realiĝas per ambaŭ alofonoj supre menciitaj: - Per la konsonanto [j] antaŭ- kaj intervokale: *krajono* [kra.jo.no]. - Per la duonvokalo [ĭ] silabofine: *kaj* [kaĭ], *tuj* [tuĭ], *fojno* [foĭ.no]. Probable tia malsimetrio estas afero sufiĉe komuna; almenaŭ fonologie estas tia malsimetrio eĉ en la anglaj transskriboj *yes* /jes/ kaj *say* /seĭ/. ; (kvankam homoj fonetike pli kleraj ol mi asertas ke *yes* estas [ĭes]). Menciindas, ke la intervokala *j* kondutas en Esperanto ne kiel en la angla (kie ĝi ofte formas diftongon kun la antaŭa vokalo), sed kiel konsonanto laŭ la modelo rusa. La «Ekzercoj de legado» en la Fundamenta Ekzercaro demonstras tion per la silabado de la intervokalaj *j*: Kra-jó-no. Ma-jés-ta. ... Má-jo. [§2] (dum inter vokalo kaj konsonanto *j* aliĝas al la vokalo: «Prúj-no. Véj-no» [§2]; «Fój-no» [§3]). Male, en la angla, laŭ [[http://phonetic-blog.blogspot.co.uk/2012_10_01_archive.html][atesto]] de *J.~~Wells*, fremdlingva /j/ eĉ intervokale ofte kunfandiĝas kun la antaŭa vokalo formante diftongon: - *Toyota* トヨタ [ˈto.jo.ta] angliĝas kiel [tɔɪˈəʊtə]. - *Sayonara* さよなら [saˌjoː.na.ˈɾa] iĝas [ˌsaɪ.əˈnɑː.rə]. - La hispana *playa* [ˈpla.ja] iĝas [ˈplaɪ.ə], kaj *papaya* [paˈpa.ja] iĝas [pəˈpaɪ.ə]. - La franca *Bayeux* [ba.jø] kutime iĝas [ˌbaɪˈɜː] aŭ [ˈbaɪ.ɜː]. (la ekzemploj estas transskribitaj brite, sed mi supozas ke ankaŭ usonangle la silabado estas simila). Laŭ mia (ne kompetenta) opinio mia sono [j] --- aŭ eĉ pli frota [ [[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ac/Voiced_palatal_fricative.ogg][ʝ]] ] --- estas normala konsonanto, malsama ol la duonvokalo [ĭ]: 1. Se mi flustras *jida*, tio sonas proksimume kiel [çịtạ], kaj [ç] (la norma *Ich-Laut*) ja estas eksterduba konsonanto. 2. Mi povas tiri *jjjj* samkiel mi povas tiri *ĵĵĵĵ* aŭ *sssss* aŭ *ŝŝŝŝ* (probable tio maleblas por *ĭ*, ĉu? Cetere, mi aŭdadis hezitan anglalingvan *y-yes*.). 3. La silabado sekvas la konsonantan modelon: *pro-jekto, lo-jala, ma-jusklo, ma-joro*. Malpli evidentas la silabado de *ĝojigi*, kiun mi persone en senĝena interparolo emus prononci *ĝo-ji-gi*. 4. La ĉeĥaj *jsem, jsou* (kontraste al la nega *nejsem* ??). Mi koncedas, ke pro simpleco ni havas intereson unuigi la alofonojn; nu, se simpligi, tiam mi rekomendus elekti ĝuste la konsonanton [j], kiu estas pli kontrasta, kaj ebligas realigi ĉiujn kombinojn, interalie *ji* kaj *ij* --- kiel en la francaj vortoj *taille* [tɑj] (prefere ol en la angla *tie* [taĭ]), *fille* [fij], *soleil* [sɔlɛj], *grenouille* [grənuj] ktp. Mi opinias ke unuecigo surbaze de [ĭ] estus malpli taŭga. Mi ne certas, kiel oni prononcus *jida, Jiftaĥ* aŭ *Ijob* kun [ĭ]; kaj ['ĭama] lasas min perpleksa, ĉu oni celas *jama* aŭ *iama*. Aliflanke, mi neniam spertis problemon pri mia du-alofona realigo de /j/. ; Fráŭ-lo. Paŭ-lí-no. Láŭ-di. Eŭ-ró-po. Ho-dí-aŭ. A-dí-aŭ. [§3] ** Atesto Kaloĉaja Ĝis nun mi parolis pri mia propra prononco; por kompletigo mi aldonu ateston de *K. Kalocsay* el la klarigaj notoj pri lia traduko de «Infero»[2]. Mi tuj diru, ke mi opinias la de li prezentatan licencon malakceptebla, ke ĝi povas funkcii nur en la frota realigo de /j/, kio certe ne validas por multaj esperantistoj; tamen mi ĝin citas kiel ateston pri tio, ke la frota [j] ne estas io eksterordinara en Esperantujo, ke ankaŭ alilingvaj esperantistoj ĝin uzas (kaj eĉ misuzas; mi forte malkonsentas, ke oni rajtus ĝin profiti por foneme distingi inter [j] kaj [ĭ] kaj uzi tiun lastan kiel alofonon de /i/): Krome mi uzis t.n. *sensilabigon* de la neakcentitaj *i* kaj *u* apud alia vokalo. Ilia uzo jam havas certan tradicion en Esperanto (Bennemann, Minor, mi mem) kaj mi vere ne vidas seriozan kaŭzon ekstermi ĉi tiun licencon. Ĝi ne signifas, ke anstataŭ *i* oni prononcu *j*, sed ĝi elprofitas nur tion, ke ĉi tiujn du «glitajn» vokalojn apud alia vokalo oni povas senpene elparoli tiel, ke la kuna daŭro de du vokaloj egalu la daŭron de unu silabo. Kompreneble, en Esperanto oni ne povas uzi la hiatojn tiel, kiel laŭ la itala prozodio, kie ekzemple 11 silabojn oni kalkulas el la sekvantaj 17 silaboj:
1. La 26a litero de la E-a alfabeto.
2. Malantaŭa duonvokalo, aŭdiĝanta nur post alia vokalo (ekz.: aŭdi, leŭtenanto).
RIM. Tiun literon oni uzas ankaŭ por la fonetika figurado de la konsonanto, kiu aŭdiĝas komence de ceteraj anglaj, japanaj k.s. vortoj (ekz. en: ŭajt-insulo, ŭagadugu, ŭu-han ktp), k kiu estas propre voĉa duonfrikativa labialo. La normala E-a transskribo estas *v* (Vaŝington), sed por pli ĝusta prezentado de propraj aŭ teknikaj nomoj k evitado de kelkaj homonimoj Moch, Vérax, Tellini k.a. provis enkonduki novan literon, *w* (wato, westo).
**Pri la literoj U kaj Ŭ, I kaj J.** Kelkaj amikoj ne bone komprenas kaj ne regule uzas la literojn *u, ŭ, i* kaj *j*. Laŭ ilia opinio (esprimita eĉ en kelkaj lernolibroj) la literoj *u* kaj *i* kune kun antaŭirantaj vokaloj faras «duoblan vokalon»; ili sekve elparolas *au* kiel *aŭ, ei* kiel *ej* k.t.p. Tio ĉi estas eraro. En nia lingvo ne ekzistas duoblaj vokaloj, sed ĉiu litero estas elparolata ĉiam egale kaj ĉiam aparte. Sekve oni devas legi *ba-lá-u, pra-ú-lo, tro-ú-zi, de-í-ri, kré-i, hero-í-no* kaj ne *bá-laŭ, práŭ-lo, tróŭ-zi, déj-ri, krej, herój-no* (kiel faras multaj germanoj, havantaj tiun ĉi kutimon en sia lingvo). La literoj *u* kaj *i* devas ĉiam esti elparolataj klare kaj aparte, kiel ĉiu alia litero. Sed ekster *u* kaj *i* en nia lingvo ekzistas ankoraŭ la literoj *ŭ* kaj *j*, kies elparolado estas simila al la elparolado de *u* kaj *i*, sed pli mallonga kaj ne prezentanta silabon (kiel konsonanto); se ili staras post vokalo, ili estas elparolataj kun ĝi en unu silabo kaj tial faras impreson de duobla vokalo. La literoj *ŭ* kaj *j* ĉiam ankaŭ estas elparolataj aparte, sed ili ĉiam estas konsonantoj, tute egale, ĉu ili staras antaŭ vokalo aŭ post vokalo. Sekve oni devas legi *ja-ro, jus-ta, kra-jo-no, fraŭ-lo, Eŭ-ro-po, foj-no, paj-lo* kaj ne *i-a-ro, i-us-ta, kra-i-o-no, fra-u-lo, E-u-ro-po, fo-i-no, pa-i-lo*. Se ni la germanajn vortojn *Saite, Traube* volus skribi per ortografio Esperanta, ni devus skribi *Zajte, Traŭbe*. La vorto *laŭta* ekzemple estas dusilaba kaj ne trisilaba, sed ne pro la kaŭzo ke *aŭ* estas kvazaŭ duobla vokalo, sed nur ĉar *ŭ* estas konsonanto (dum *u* estas vokalo).** Kelkaj klarigoj pri la respondo La respondo temas *pri literoj*. Pli speciale, ĝi temas pri duliteraĵoj kiuj konsistas el du vokalliteroj (literoj kies sonvaloro estas vokalo). Aplikante la kutiman metonimion, Zamenhofo parolas pri «vokaloj» kaj «konsonantoj» celante literojn kun tiaj respektivaj sonvaloroj. (Ekz‑e konsideru la frazon: «la **literoj** *u* kaj *i* kune kun antaŭirantaj **vokaloj** faras „duoblan vokalon“»; parolsono ne povas antaŭiri *literon*, tial «antaŭirantaj vokaloj» fakte estas metonimio por «antaŭirantaj *vokalliteroj*».) Interalie, la literkombinoj «ei» (kiel en la germana *Saite*) kaj «au» (kiel en la germana *Traube*) estas tiaj «duoblaj vokaloj». Tamen ekzistas ankaŭ alia interpreto (ekz‑e ĝin prezentas akademiano *Otto Prytz*), kiu vidas en ĉi tiu esprimo «duobla vokalo» paŭsaĵon de la greka δίφθογγος, laŭvorte «dusona» aŭ «dutona»; en la moderna lingvo oni sentraduke transskribas tion: *diftongo* (termino oficiala ekde la 1ª OA). Sekve de tiu interpreto de la lingva respondo n‑ro 70 multaj esperantistoj (kaj inter ili PIV) asertas, ke en Esperanto diftongoj ne ekzistas. Mi opinias tiun fonetikan interpreton de «duoblaj vokaloj» malprobabla kaj malkonvena en la kunteksto de la respondo: ĝi ja temas pri *literoj*, pri la ortografio kaj voĉlegaj reguloj --- kion indikas jam ĝia titolo. Kaj eĉ se la esprimon «duobla vokalo» inspiris la termino «diftongo» (konjekto neniel bezonata por interpreti la respondon), eĉ tiam restas la eblo de la sama metonimio --- ekz‑e laŭ la signifo 2a de la difino de la Oksforda vortaro: **diphthong** *n.*
Ankoraŭ unu obĵeto: estas la nomo de la litero «и» kaj la nomo de alia litero «ы» («Операция „Ы“»). Oni povas prononci ilin post paŭzo:Efektive, la liternomo Ы estas kiel anatomia preparaĵo, izolita el biologia organismo; oni povas ĝin ekzameni laŭ la celoj de esploro, sed tio ne montras ĝian funkciadon en la organismo. Kaj la sonimitoj evidente estas parolsonaj imitaĵoj de alispeca, ne-parola sono. Ankaŭ alilingve oni trovas similajn ekzemplojn. La polaj **Ą** kaj **Ę** (la nazaj o kaj e) normale ne aperas vortokomence --- krom estkiel la nomoj la indikitaj literoj. Simile, laŭ informo de Bertilo *Wennergren*, La nomo de la Sveda litero **Ä** estas elparolata kun vokalsono, kiun oni cetere uzas nur kiam **E** aŭ **Ä** aperas antaŭ **R**. Tion oni faras por ke oni povu klare distingi la nomojn de la literoj **E** kaj **Ä**. Pri tiuj ekzemploj oni obĵetis, ke ili prezentas esceptojn vokalajn, kaj ke pli konvinka estus ekzemplo konsonanta. Mi ne konsentas pri tiu obĵeto: ja gravas, ke liternomo estas parolsono elŝirita el la normala parolfluo; tamen ankaŭ konsonanta ekzemplo estas ebla. Ĉu vi iam pripensis, kial kelkaj konsonantaj literoj en la tradicia alfabeto latina havas nomojn, kiuj komenciĝas per «e» (*el, em, en, es* ...) --- dum la pli regula modelo estas, inverse, komenci per la konsonanto, kaj fini per «e» (*be, ce, de, ge, pe, te, ve* ...)? Tre versimila ekspliko estas, ke iam (ekde la etruskoj, en kies lingvo *m, n, l, r* [[http://en.wikipedia.org/wiki/Etruscan_language#Syllabic_theory][povis formi silabon]]) almenaŭ kelkajn el tiuj poste e-komencaj konsonantoliteroj oni nomis simple per ilia sono: *lll, mmm, nnn, sss*. Oni tamen ne povas simile izoli la eksplodajn konsonantojn kiel *b, p, k, d* --- tial al ili oni postmetis vokalon. Tiam do kelkaj liternomoj konsistis el solstara konsonanto, kio en la normala parolfluo maleblas, kvankam kelkaj el ili ja funkcias interjekcie: ruse «(t)sss» ordonas silenton, «mmm» estas uzebla kiel esprimo de hezito (kp ankaŭ «hm...») aŭ sonimito de bovinbleko. Nu, probable ĝuste tiu eksterodinareco igis postajn gramatikistojn (pli specife, [[https://eo.wikipedia.org/wiki/Marko_Terencio_Varono][Varonon]] en la 1ª jc a.K.) aldoni la vokalon; tamen ili ĝin aldonis antaŭen, ĉar tio iom pli bone esprimis la akustikan impreson de tutkonsonanta liternomo, kaj ebligis ĝin «tiri» laŭ la malnova tradicio. ; https://mail.google.com/mail/h/oblcvqrndm6z/?&v=c&s=q&q=sveda+liternomo&th=13e88d953d5088d4 ; ; Kaj laŭ *Probal Dasgupta*, ; ; En la bengala lingvo la liternomoj /ɾɔ/ kaj /ɽɔ/ (kie /ɽ/ estas ; retrofleksa frapsono) estas la solaj ekzemploj de vortkomencaj /ɾ/ ; kaj /ɽ/ en la tuta lingvo. Multaj homoj provas eviti la plenan ; defion elparoli ilin en tiu pozicio per la truko nomi la literojn laŭ ; ilia formo, «boe ŝunno ro» kaj «ɖoe ŝunno ɽo», t.e. «/ɾɔ/ havanta ; la formon de b plus punkto»; «/ɽɔ/ havanta la formon de /ɖ/ plus ; punkto». Sed ekzistas iuj, kiuj heroe prononcas ĝin sen tiu ; apogvorto antaŭanta ĝin. ; ; (Kp ; র | bôe shunno rô | r | /ɾ/ ; ড় | đôe shunno ŗô | ŗ | /ɽ/ ; ; ঢ় | đhôe shunno ŗô | ŗh | /ɽ/ ; ; kaj la grafike similajn ; ; ব | bô | b | /b/ ; ড | đô | đ | /ɖ/.) ; ; ঢ | đhô | đh | /ɖʱ/). ; ; https://mail.google.com/mail/h/1slhzj1ogo8wv/?&v=c&s=q&q=sveda+liternomo&th=13e9eed73f927e61 ; ; http://en.wikipedia.org/wiki/Bengali_alphabet ; ================> pingüino ** Kio estas diftongo Ni jam vidis konfuzon pri la signifoj fonetika kaj skriba (grafika) de la termino *diftongo* en la sekcio pri [[#LR70][LR n-ro 70]]; tamen ankaŭ ene de fonetiko endas distingi inter la signifoj fizika kaj fonologia. Tiel okazis, ke en la angla lingvo la diftongoj estas, interalie, apartaj parolsonoj kaj fizike, kaj funkcie; sekve de tiu hazardo la anglalingvaj aŭtoroj taksas «veraj» nur tiajn diftongojn, kiuj artikulacie glitas de unu pozicio al alia, ne estas simpla apudmeto de «puraj» parolsonoj; kaj tiun ideon esprimas ankaŭ NPIV: ; ; Следует различать фонетические и фонологические дифтонги. Так, ; фонетически дифтонгами являются, например, звуковые комплексы в конце ; русских слов сильный, большой, но фонологически их следует ; анализировать как сочетания гласного с согласным /j/. В каждом случае ; анализ зависит от конкретного языка. **diftong¹o** Λ Vokalo, kiu ŝanĝas unufoje sian tembron dum la eliĝo (ekz. la sono, reprezentata per **i** en la angla vorto *fine*); analoge (sed _evi_) en _E_., kombino de du malsamaj vokoidoj, unusilabe prononcataj, el kiuj unu estas vokalo k la alia konsonanto, ekz. aŭ, eŭ, aj, ej, oj, uj. ➞ digramo, dierezo. ; ; **dierez/o** Λ ; 1. Dusilabiga prononco de diftongo: *ofte la franclingvanoj diereze ; elparolas la vorton «aŭ»*. (...) Atentindas ke neanglaj studoj de diftongeco --- ekz-e en la franca Vikipedio, [[http://fr.wikipedia.org/wiki/Diphtongue#.C3.89tude_du_mot_.C2.AB_roi_.C2.BB][ĉu /wa/ estas traktebla kiel fonologia diftongo]] --- akcentas ĝuste la fonologian aspekton de la koncepto; nenion ili diras pri la akustikaj aŭ artikulaciaj trajtoj, sed ekzamenas la «minimumajn parojn». Kaj tia fonologia koncepto nepre pli konvenas al Esperanto, kies fizika bazo fonetika estas multe pli nebula, ol en la nacilingvoj (eĉ ol en la angla). ; ; Étude du mot « roi » ; ; Le mot « roi » est cité comme exemple de diphtongue sur la page en ; anglais de cet article. Écrivons le phonétiquement [ʁwa] et écrivons ; le phonologiquement /ʁwa/ conformément à la théorie dominante en ; vigueur. ; ; Si, par hypothèse de travail, on considère qu'il n'y a que deux ; phonèmes seulement /ʁ/+/wa/, on constate que la césure entre le r ; et le w permet de nombreuses substitutions (on écrira directement ; un des homonymes obtenus en orthographe conventionnelle). ; Ainsi en substituant le r on obtient : poids, moi, toi, loi, ; doigt, soi, bois, coi, foi, oie, joie, quoi, noix, voix. Chaque ; paire de mots ainsi construite constitue une paire minimale ; nécessaire à l'identification d'un phonème. ; De même si on substitue le [wa] par une autre voyelle on obtient : ; rat, ré, rai, riz, rot, roux, rue, rein, rond, rend. Ici encore ; chaque paire de mots ainsi construite constitue une paire ; minimale. ; Si maintenant on considère qu'il y a bien trois phonèmes comme la ; théorie dominante l'affirme, on doit pouvoir obtenir une paire ; minimale en coupant entre le « w » et le « a ». On constate qu'on ; trouve difficilement une consonne à substituer au « w » sauf à ; considérer « r(e)pas » comme admissible. On obtient quelques ; résultats en lui substituant une voyelle : rhéa, ria, rua, ; roua27. Enfin si on veut substituer au « a » une autre voyelle, la ; liste obtenue est également très limitée : roué, rouet28. ; ; Si le [wa] est composé de deux phonèmes comme le veut la théorie ; dominante nous avons donc le /w/ et le /a/ soit une semi-voyelle ; suivie d’une voyelle. Cette semi-voyelle devrait avoir en français un ; comportement autonome, permettant une libre association avec les ; autres voyelles et consonnes. C'est loin d'être le cas comme on vient ; de le voir. *John Wells* skribis en siaj «Lingvistikaj aspektoj de Esperanto»[8]: El fonologia vidpunkto ni rigardas la diftongojn *aŭ, eŭ*, same kiel *ej, aj, oj, uj*, kiel vokalon plus konsonanto; la konsonanto en tiuj kombinoj estas ja duonvokalo, do artikulacie vokoida (vokal-simila). En diversaj aliaj lingvoj (ekzemple la angla) tia analizo de diftongoj ne estas kontentiga, kaj por tiaj lingvoj ni rigardas la diftongojn fonologie kiel vokalojn. Mi nur duone konsentas: 1. Mi plene konsentas pri la *j*-serio: [[#fojno][mi jam indikis]], ke kvankam mi mem fizike prononcas [kaĭ] (kaj), [tuĭ] (tuj), [foĭ.no] (fojno) --- tamen fonologie ili estas /kaj/, /tuj/, /fojno/. 2. Mi malkonsentas pri la *ŭ*-kombinoj, kiuj *fonologie* estas traktendaj kiel diftongoj (vd ĉi-supre pri la [[#AB][AB-signo]] en difino de fonemaro); precipe se ekskludi la [[#liternomo][fonologie nevalidajn]] kontraŭekzemplojn liternoman kaj interjekciajn. Samsence skribis *Bertilo Wennergren*[9]:
--- Kiu litero estas tiu?
--- И.
--- Kaj ĉi tiu?
--- Ы.
Do, ambaŭ parolsonoj, [i] kaj [ɨ], eblas en unu sama pozicio, post paŭzo; sekve, ne estas pozicia alternado; sekve ili estas malsamaj fonemoj. Ĉu? Ankaŭ ci tiu rezonado ne estas valida. La liternomoj apartenas al terminologio, ne al la fonetiko de la komuna lingvo. (...) La liternomoj posedas sian propran, apartan fonetikon. Simile, estas sonimito ы-ы-ы (plorsono):
Ы-ы-ы ... Меня наказал отец ...
Ы-ы-ы ... Положите конец! (Лебедев-Кумач)
Tamen la interjekcioj ne estas argumento pri fonetiko de komunlingvaj vortoj.
Mi preferas analizi *aŭ* kaj *eŭ* kiel apartajn fonemojn anstataŭ klasi *ŭ* kiel konsonanton similan al *j*. La kialo estas, ke dum *j* libere kombiniĝas kun vokaloj (*ja, je, ji?, jo, ju, aj, ej, ij?, oj, uj*), *ŭ* estas limigita al la kombinoj *aŭ* kaj *eŭ*. *Oŭ* ekzistas en nur du radikoj, *poŭp'* kaj *poŭl*, kiujn oni eĉ anstataŭigas per diversaj formoj (*pob', pull', pool'*). Ŝajnas, ke oni ne rekonas *oŭ* kiel eblan kombinon, aŭ almenaŭ ĝin instinkte evitas, same kiel *iŭ* kaj *uŭ*. Morfemkomenca kaj postkonsonanta *ŭ* aperas nur esceptokaze, la liternomo *ŭo* (neevitebla kazo kun tute escepta karaktero ...); kaj la onomatopeo *ŭa* (onomatopeoj tiaj, kielk *ŭa*, ne vere estas partoj de la lingvo). Vortojn kiel *ŭato, Gŭatemalo* ktp, mi konsideras eraraj kaj rekte kontraŭfundamentaj.En sia tradicia formo la Fundamento entenas internan malkoheron inter, **unuflanke**, la lingvomaterialo kaj la komenca koncepto, en kiuj *ŭ* aperis nur kiel kromelemento de la du diftongoj; kaj **aliflanke**, la emo raciigi la lingvon surbaze de la principo «unu latineca litero --- unu sono». Nenio estas pli salutinda, ol la emo raciigi la lingvon; la problemo estas, ĉu la teorio estas adekvata al la materialo. Mi opinias, ke bedaŭrinde Zamenhofo provis kombini du malkoherajn principojn: - la tradicie-latinecan prezenton de diftongoj per duliteraĵoj (aŭ, eŭ); kaj - apartigon, memstarigon de ties dua *litero* --- kio malkoheras kun la fonologia sistemo de la reala lingvo. Fakte, similan fiaskon prezentas la lingvoscience pli impona projekto IFA. Ankaŭ ĝi ambiciis uzi «unu signon por unu parolsono»: (IPA) does not normally use combinations of letters to represent single sounds, the way English does with ⟨sh⟩, ⟨th⟩ and ⟨ng⟩, or single letters to represent multiple sounds the way ⟨x⟩ represents /ks/ or /ɡz/ in English.
| a = 𐑨 | 𐑧 = e | ;per aŭ = 𐑲 kaj 𐑱 = eŭ | ;
| u = 𐑪 | 𐑩 = o | ;
;
;;ŭ
;;
;- La 26a litero de la E-a alfabeto.
;- Malantaŭa duonvokalo, aŭdiĝanta nur post alia vokalo (ekz.: ; aŭdi, leŭtenanto).
;; RIM. Tiun literon oni uzas ankaŭ por la fonetika figurado de la ; konsonanto, kiu aŭdiĝas komence de ceteraj anglaj, japanaj ; k.s. vortoj (ekz. en: ŭajt-insulo, ŭagadugu, ŭu-han ktp), k kiu ; estas propre voĉa duonfrikativa labialo. La normala E-a ; transskribo estas v (Vaŝington), sed por pli ĝusta prezentado de ; propraj aŭ teknikaj nomoj k evitado de kelkaj homonimoj Moch, ; Vérax, Tellini k.a. provis enkonduki novan literon, w (wato, ; westo).
;