# Fundamentaj reguloj de la vort-teorio en Esperanto

René de Saussure

Kiam venis la Idista krizo, la Esperantista mondo sentis la falsecon de la Idista argumento, sed ne povis ĝin rebati. En sia brilaj verko Saussure defendis Esperanton kontraŭ Idistaj atakoj. Ĉiu posta verkisto aŭ instruisto ŝuldas al Saussure. (Laŭ M.C. Butler)


La projektinto, projektonto
Trabrilis, kvazaŭ lumofonto
La vortstrukturon lia Lens’
Ascendis el vort-arba dens’
Kiel la av’ al Blanka Monto
Saussure — la pura, klara
Mens’

La projektinto, projektonto.
Ne senmerita la incens’!
Al tre nebula horizonto
Pluiris li, sed post renkonto
La nia restis lia Pens’!
Saussure, — la pura, klara
Mens’.

K. Kalocsay: «Rimportretoj»

## RAPORTO. de D-ro René de Saussure. prezidanto de la Komisiono pri Vortfarado. al Prof. Boirac, prezidanto de la Esperantista Akademio

Bern, la 1an de julio 1915.

Tre estimata prezidanto,

En 1907 Prof. L. Couturat el Parizo eldonis verketon pri La dérivation en Esperanto, en kiu li faris diversajn kritikojn al la Esperanta sistemo de vortformado. Tiuj kritikoj ŝajnis al mi netrafaj; sed ĉar en tiu epoko ekzistis nenia oficiala sistemo de Vortformado en Esperanto (krom la reg. 11ª de la Fundamenta Gramatiko kaj la §27 de la Ekzercaro), mi opiniis, ke oni devus rebati la argumentojn de sinjoro Couturat kaj montri, ke ili estas bazitaj sur neĝusta kompreno de la vortstrukturo en Esperanto.

Sekve, en 1910, okaze la Sesa Universala Kongreso en Washington, mi publikigis sub pseŭdonimo Antido broŝureton titolitan La logika bazo de Vortfarado en Esperanto.[1] Tiu broŝuro enhavis proponojn faritajn al la Akademio Esperantista por starigi ĝeneralan teorion pri la vortformado.

La Akademio elektis specialan komisionon por ekzameni la proponojn de Antido kaj esplori la tutan demandon pri la vortteorio en Esperanto. Tiu komisiono konsistis el sinjoro de Saussure, prezidanto, sinjoroj Höveler (Ĉefeĉ) kaj Grabowsky. En majo 1913, konforme al la raporto de la komisiono, la Akademio oficiale akceptis la du unuajn proponojn de Antido, kiuj vortiĝis jene:

> 1e La Akademio opinias, ke la vortformado en Esperanto estas fondita sur la logika kaj senpera konstruo de ĉiu aparta vorto kaj ne sur tiel nomitaj „reguloj de derivado“; ke reguloj de derivado malutilus al la lingvo, agante kontraŭ ĝia normala funkciado, ke tiaj reguloj alportus arbitrajn elementojn, ĝenantajn por la skriba lingvo kaj tre malutilajn por la parola lingvo.

> 2e La Akademio opinias, ke multaj aŭtoroj trouzas sufiksojn; tio estas preskaŭ neevitebla en la parolado, sed tio estigas la skriban lingvon nenecese peza. La kaŭzo de tiu trouzo kuŝas en la fakto, ke nevole oni ofte tro insistas sur ĉiu esprimota ideo por ĝin penetrigi pli forte en la spiriton de l’ aŭskultanto aŭ de l’ leganto. Ĉar aliflanke oni devas ne tiel ŝparegi la sufiksojn, ke la vortoj fariĝos nekompreneblaj, estas konsilinde difini la du limojn, inter kiuj oni devas resti, tiamaniere, ke oni lasos al arbitro kaj al personaj preferoj rolon kiel eble plej malgrandan.

> La Akademio do rekomendas al la aŭtoroj Esperantistaj, ke ili observu la du principojn de neceso kaj de sufiĉo [vidu la sekcion C], kiuj kontraŭstaras unu la alian kaj formas la logikan bazon de vortkonstruo en Esperanto.

La aliajn proponojn de Antido la Akademio ne akceptis en ilia origina formo, kiu ŝajnis iom tro rigida kaj teoria por la praktika uzado de la lingvo. Mi do dediĉis la jaron 1914 kaj parton de 1915 al reorganizo de la komisiono,[2] reesploro de la tuta temo, komparo kun aliaj sistemoj kaj studo de la kritikoj intertempe faritaj de diversaj akademianoj kaj aŭtoroj Esperantistaj; kaj la rezulto estas la nuna raporto, titolita Fundamentaj reguloj de la Vort-teorio, en kiu la tuta teorio estas esprimita per 16 reguloj, klarigataj per aro da ekzemploj, kiuj montras, kiamaniere oni devas apliki la regulojn en la praktiko.

Tiun raporton mi havas nun la honoron submeti al la aprobo de la Akademio kiel definitivan formon de la vortteorio en Esperanto.


## Fundamentaj reguloj. de la. VORT-TEORIO

### A. Difinoj

1. Vorto estas simbolo de ideo. Trovi la ideon, kiun esprimas donita vorto, estas vortanalizo. Konstrui la vorton, kiu elvokas donitan ideon, estas vortsintezo.[3]

2. Vorto simpla estas vorto unuelementa (ekz.: ekster). Vorto kunmetita estas vorto kreata per kunigo de vortoj simplaj[4] (ekz.: mal'bon'ul'o).

3. Ekzistas kvar specoj de vortoj simplaj: la vortoj radikaj, aŭ radikoj (ekz.: hom); la vortoj prefiksaj, aŭ prefiksoj, kutime uzataj antaŭ radikoj (ekz.: re en ‹re'veni›); la vortoj sufiksaj, aŭ sufiksoj, kutime uzataj post radikoj (ekz.: ul en ‹bon'ul'o›); la vortoj finaĵaj, aŭ finaĵoj, kutime uzataj ĉe fino de vortoj (ekz.: i en ‹ĉirkaŭ'i›). — Ĉiuj vortoj simplaj, eĉ la finaĵoj, estas rigardataj ankaŭ kiel memstaraj vortoj.[4]

4. Pleonasmo oni nomas la ripeton de la sama ideo. Pleonasmoj plifortigas la ideon esprimatan (ekz.: jes, jes! estas pli forta, ol simpla jes!); pleonasmoj tamen ne ŝanĝas la signifon de la vorto aŭ de la frazo (ekz.: virhomo = viro).

5. Sinonimoj oni nomas la vortojn, kiuj havas plej ofte saman signifon, kvankam malsaman formon (ekz.: egalpezo kaj ekvilibro).

6. Ĉiu vorto povas esti uzata en senco propra aŭ en senco figura. Ideo per si mem konkreta povas esti prenata en senco abstrakta, kaj reciproke.

### B. Vortanalizo.

7. Vorto simpla estas elemento memstara kaj nevariebla, kies signifon oni trovas en la Universala Vortaro aŭ unu el ĝiaj Oficialaj Aldonoj.

8. Radikvorto kutime esprimas ideon specialan (ekz.: elefant); prefikso aŭ sufikso esprimas ideon pli ĝeneralan (ekz.: mal, em), kaj finaĵo esprimas ideon plej ĝeneralan: o (ideo substantiva); a (ideo adjektiva); i, as, is, ktp, (ideoj verbaj); e (ideo adverba). — Tamen, vortoj el tiuj diversaj kategorioj povas esti sinonimaj (ekz.: sufikso ec estas sinonimo de radiko kvalit). — Multaj vortoj ankaŭ, kvankam ne sinonimaj, estas dependaj unu de la alia pro sia signifo mem. Ekzemple, radiko pom estas dependa de radiko frukt, ĉar la pli speciala ideo ‹pom› entenas en si mem la pli ĝeneralan ideon ‹frukt›; siavice la ideo ‹frukt› entenas la pli ĝeneralan ideon de ‹aĵ'o› konkreta, kiu fine entenas la ĝeneralan ideon substantivan ‹o›. Resume, en vorto pom sin kaŝas la diversaj ideoj: pom(frukt)(aĵ)(o).

9. Antaŭ ol analizi vorton, oni povas forigi la neutilajn por la analizo pleonasmojn.

> Ekzemple, en vorto frat'o la finaĵo o estas pleonasma, ĉar radiko frat jam en si mem enhavas la ideon substantivan. Do, kiel klarigis ankaŭ Zamenhof en Fund. Krest. (p. 248): frat'o = frat.

10. Leĝo de renverso. Por analizi vorton duelementan, oni disigas la du elementojn kaj renversas ilian ordon.

> Ekzemple, supreniri (formo sinteza) signifas ‹iri supren› (formo analiza).

11. Se tiu analizo ne sufiĉas, oni elvokas la ideojn kaŝitajn en ĉiu elemento.

> Ekzemple, en radiko ĉeval sin kaŝas la pli ĝenerala ideo ‹best›; do ĉeval'o = ĉeval(best)'o = ‹besto ĉeval›, ‹besto (el speco) ĉeval›.

12. Se tia analizo ankoraŭ ne sufiĉas, oni elvokas la ideon kaŝitan inter la du partoj de la kunmetita vorto. Tiun kaŝitan ideon oni povas ĝenerale esprimi per la vortoj ‹karakterizata per›.

> Ekzemple, skribtablo = ‹tablo (karakterizata per) skrib(i)›.

13. Fine, se tia analizo eĉ ne sufiĉas, oni elvokas la ideojn kaŝitajn en la kunteksto (precipe en poezio).

> Ekzemple, en la frazo:[5] ‹Kiel sigelis vi la skribon?›, la vorto skribo estas uzata en senco de skribaĵo, kaj la konkreta ideo ‹aĵ› estas elvokata nur per la kunteksta vorto ‹sigelis›.

14. Por analizi kunmetitan vorton multelementan, oni disigas ĝin en vortojn duelementajn.

> Ekzemple: ĉeffalkgardisto = ĉef'falkgardisto; siavice: falkgardisto = falk'gardisto; fine: gardisto = gard'isto, kaj isto = ist'o = ist (laŭ reg. 9ª).

### C. Vortsintezo.

15. La sintezo, aŭ konstruo, de vortoj estas fondita sur la principo de minimuma peno, esprimebla jene:

Principo de neceso. Por konstrui vorton kunmetitan, oni kunigas ĉiujn vortojn simplajn, kiuj estas necesaj por klare elvoki la ideon esprimotan de tiu kunmetita vorto (sen aŭ kun helpo de kunteksto).

Principo de sufiĉo. En la vorto konstruata oni devas eviti la neutilajn pleonasmojn kaj la ideojn fremdajn je la ideo esprimota.

16. Por konstrui vorton konforme al la du ĉi supraj principoj, oni uzas procedojn precize inversajn je tiuj uzataj por la vortanalizo.

### Ekzemplaro. por la Vort-teorio

#### I. Vortanalizo[6]

##### §1. (Simplaj vortoj)

Jen estas pomo. — Sur la tero kuŝas ŝtono. — Mi havas cent pomojn. — Venu al mi hodiaŭ vespere.

> Vortojn simplajn, kiel jen, sur, cent, hodiaŭ ktp, oni ne bezonas analizi, ĉar ilian signifon oni trovas en la Universala Vortaro.

##### §2. (Formoj gramatikaj)

Mi ne amas obstinajn homojn. — Papero estas blanka. — Iru for!

> La formojn gramatikajn, t.e. la akuzativon, la multnombron, la tempojn verbajn, ktp, oni ankaŭ ne bezonas analizi, ĉar ilian signifon oni trovas en la Fundamenta Gramatiko. En la vortanalizo oni povas konsideri ĉiujn substantivojn kaj adjektivojn sub formo nominativa kaj ununombra (homo, obstina, ktp) kaj ĉiujn verbojn sub modo sendifina (esti, iri, ktp). Tamen aparte analizindaj estas la formoj participaj, ĉar ili naskas adjektivojn, adverbojn kaj substantivojn (Vidu §21an).

##### §3. (Finaĵoj pleonasmaj)

Patro kaj frato. — Leono estas besto. — La patro estas sana. — Leono estas forta. — Kiu kuraĝas rajdi sur leono? — Ŝi volas skribi.

> La finaĵo o en vorto frat'o estas neutila por la analizo, ĉar radiko frat entenas en si mem ideon de ‹persono› (‹ulo›), do ankaŭ la ideon substantivan ‹o›: frat = frat(o). Simile, radiko fort entenas ideon ‹ec'an›, do adjektivan: fort = fort(a). Fine, radiko skrib entenas ideon ‹ag'an›, do verban: skrib = skrib(i). Do, laŭ reg. 9ª la vortoj duelementaj frat'o, fort'a, skrib'i, estas redukteblaj je unu elemento: frat, fort, skrib.

> Nu, la vortojn frat, fort, skrib oni ne bezonas analizi plu, ĉar ili estas simplaj vortoj, kies signifon oni trovas en la Univ. Vort. Tamen, tiujn vortojn oni povas ankaŭ analizi per reg. 11ª kaj 10ª: frat = frat(ul)(o) = ‹ulo frat›; skrib = skrib(ag)(i) = ‹agi skrib›, ‹fari agon skrib›; fort = fort(ec)(a) = ‹kiu havas econ fort›.

##### §4. (Finaĵoj o, a, i, e)

La ekstero de tiu ĉi homo estas pli bona, ol lia interno. — Mi havas centon da pomoj. — Januaro estas la unua monato de la jaro. — Venu kune kun la patro.

> La vortoj duelementaj ekster'o, unu'a, kun'e, ktp. estas neredukteblaj je unu elemento, ĉar radikoj kiel ekster, unu, kun ktp, enhavas ideon nek substantivan, nek adjektivan, nek verban, nek eĉ adverban. Tiuj vortoj estas vere kunmetitaj vortoj, konsistantaj el du simplaj vortoj (ekster kaj o).

> Kiel tipan ekzemplon de tiaj vortoj, oni povas elekti la vortfamilion: ĉirkaŭ'o, ĉirkaŭ'a, ĉirkaŭ'i, ĉirkaŭ'e.

> Nu, la ideon substantivan ‹o› Zamenhof difinis[7] per la vortoj ‹kio estas, ekzistas›. Do, laŭ regulo 10ª: ĉirkaŭ'o = ‹o ĉirkaŭ› = ‹kio estas, ekzistas ĉirkaŭ›. — Oni povus ankaŭ difini la ideon substantivan ‹o›, kiel ĝeneralan ideon de ‹aĵ'o› (konkreta aŭ abstrakta). Sekve, laŭ reg. 11ª: ĉirkaŭ'o = ĉirkaŭ'(aĵ)o = ‹aĵo (konkreta aŭ abstrakta) ĉirkaŭ›.

> La ideon adjektivan ‹a› oni povas difini per la vortoj ‹kiu estas›. Do laŭ reg. 10ª: ĉirkaŭ'a = ‹a ĉirkaŭ› = ‹kiu estas ĉirkaŭ›. — La ideon adjektivan oni povas ankaŭ konsideri kiel ideon ‹ec'an› aŭ ‹rilat'an›. Sekve, laŭ reg. 11ª: ĉirkaŭ'a = ĉirkaŭ'(ec)a aŭ ĉirkaŭ'(rilat)a = ‹rilata al ĉirkaŭ›.

> La ideo verba ‹i› estas ideo de ‹ag'o› aŭ de ‹stat'o›. Do, laŭ reg. 11ª kaj 10ª: ĉirkaŭ'i = ĉirkaŭ'(ag)i = ‹agi ĉirkaŭ›.

> Fine, la ideo adverba ‹e› estas ideo de ‹manier'o›, kaj laŭ reg. 11ª kaj 10ª: ĉirkaŭ'e = ĉirkaŭ'(manier)e = ‹laŭ maniero ĉirkaŭ›.

##### §5. (Sufikso in)

Petro, Anno kaj Elizabeto estas gefratoj. — Li fianĉiĝis kun fraŭlino Berto.

Li estas knabo, kaj ŝi estas knabino. — Mia onklino estas bona virino. — Mi havas bovon kaj bovinon.

> En la radikoj, Bert, Elizabet, matron, ktp, sin kaŝas la ideo virinseksa ‹in›. Do, laŭ reg. 11ª kaj 10ª: Bert'o = Bert(in)'o = ‹ino Bert›; matron'o = matron(in)'o = ‹ino matron›, ‹ino (el speco) matron›, tute same kiel ĉeval'o = ĉeval(best)'o = ‹besto (el speco) ĉeval›.

> Kontraŭe, en la radikoj knab, onkl, Paŭl, ktp, sin kaŝas nenia ideo virinseksa, sed ideo de ‹ul'o› (homa aŭ besta). Sekve: knab'ino = knab(ul)'ino = ‹ino (de) ulo knab›.

##### §6. (Sufikso il)

Oni metis antaŭ mi manĝilaron, kiu konsistis el telero, kulero, forko, ktp. — Mia skribilaro konsistas el plumoj, krajono, ktp. — Tial mi prenis broson kaj purigis la veston.

Per hakilo ni hakas, per segilo ni segas, per fosilo ni fosas, per kudrilo ni kudras, ktp.

> Radikoj fork, kuler, krajon, martel ktp, entenas en si mem la pli ĝeneralan ideon de ‹il'o›; do, laŭ reg. 11ª kaj 10ª: fork'o = fork(il)'o = ‹ilo (el speco) fork›.

> Kontraŭe, radikoj hak, seg, fos ktp, entenas ideon, ne de ‹il'o›, sed de ‹ag'o›, ĉar hak = hak(i) laŭ la U.V. Sekve, hak'ilo = hak(i)'ilo = ‹ilo (por) hak'i›, aŭ ‹ilo (karakterizata per) ago hak›.

##### §7. (Sufikso ej)

La patro estas en la ĉambro. — Ili estas en la ĝardeno. — Jam estas tempo iri domen. — Starante ekstere, li povis vidi nur la eksteran flankon de nia domo.

La edziĝa soleno estos en la nova preĝejo. — La domo en kiu oni lernis, estas lernejo. — Ĉambro, en kiu oni tenas cigarojn, estas cigarejo.

> La radikoj ĉambr, ĝarden, dom, ekster, Amerik ktp, entenas en si ideon de ‹lok'o›, de ‹ej'o›, sekve: ĝarden'o = ĝarden(lok)'o, Amerik'o = Amerik(ej)'o = ‹ejo, kontinento Amerik›; simile dom'en = dom(lok)'en, ekster'e = ekster(lok)'e ktp.

> Kontraŭe la radikoj preĝ, lern, cigar ktp, entenas en si ideon, ne de ‹lok'o›, sed de ‹ag'o›, de ‹aro›, ktp. Kun tiaj radikoj la sufikso ej ne estas pleonasma, kaj lern'ejo = lern(ag)'ejo = ‹ejo (karakterizata per) ago lern›, cigar'ejo = cigar(aĵ)'ejo = ‹ejo (karakterizata per) aĵo cigar›, ktp.

##### §8. (Sufikso uj)

Sur la kameno inter du potoj staras fera kaldrono. — En mia skribotablo sin trovas kvar tirkestoj.

Mia skribilaro konsistas el inkujo, sablujo… — Morti por la patrujo estas agrable. — La Rusoj loĝas en Rusujo kaj la Germanoj en Germanujo.

> En la radikoj pot, kaldron, kest ktp sin kaŝas la ideo de ‹uj'o›, sekve: pot'o = pot(uj)'o = ‹ujo (el speco) pot›. La ideo ‹uj› sin kaŝas ankaŭ en ĉiuj nomoj de ‹landoj› aŭ ‹kontinentoj›, (konsiderataj kiel ‹ujo› de siaj loĝantoj). Ekzemple: Amerik'o = Amerik(uj)'o = ‹ujo, kontinento, Amerik›.

> Kontraŭe, en la radikoj ink, sabl, patr, Rus, German ktp, sin kaŝas ideo ne de ‹uj'o› sed de ‹aĵ'o›, de ‹ul'o›, de ‹an'o› (gentano), ktp. Kun tiaj radikoj la sufikso uj ne estas pleonasma, kaj oni havas: sabl'ujo = sabl(aĵ)'ujo = ‹ujo (por) aĵo sabl›, Rus'ujo = Rus(gentan)'ujo = ‹ujo, lando (karakterizata per la) gentanoj Rus›.

##### §9. (Sufikso an)

Francoj, kiuj loĝas en Rusujo estas Rusujanoj, kvankam ili ne estas Rusoj.

La ŝipanoj devas obei la ŝipestron. — Luteranoj kaj Kalvinanoj estas Kristanoj. — La Parizanoj estas gajaj homoj.

> En la radikoj Angl, Franc, German, Hebre ktp, sin kaŝas la ĝenerala ideo de ‹person'o› (ul aŭ an), kaj ankaŭ la speciala ideo de ‹gent'o›, aŭ de ‹regn'o›, sekve: Franc'o = Franc(gentan)'o aŭ Franc(regnan)'o = ‹ano (de la) gento aŭ (de la) regno Franc›.

> Kontraŭe, en la radikoj ŝip, Krist, Pariz ktp, sin kaŝas ideo ne de ‹an'o› sed de ‹aro›, de ‹estr'o› (religiestro), de ‹ej'o› (urbo), ktp. Ankaŭ en la nomoj de landoj aŭ kontinentoj, kiel Afrik, Amerik, Aŭstrali, Azi, Ekvator, Eŭrop, Uson ktp, sin kaŝas ideo ne de ‹(gent)ano› sed de ‹ej'o› (regiono). Kun tiaj radikoj la sufikso an ne estas pleonasma, kaj oni havas: ŝip'ano = ŝip(aĵ)'ano = ‹ano (de la) aĵo ŝip›, Eŭrop'ano = Eŭrop(ej)'ano = ‹ano (loĝanto) de la ejo Eŭrop›.[8]

##### §10. (Sufikso estr)

La filoj, nepoj kaj pranepoj de reĝo estas reĝidoj.

La ŝipanoj devas obei la ŝipestron. — Nia provincestro estas severa, sed justa. — Nia regimentestro estas por siaj soldatoj kiel bona patro.

> Sufikso estr entenas en si du ideojn: ĝeneralan ideon de ‹persono› (ul) kaj specialan ideon de ‹ĉefeco›, ‹komandeco›; sekve: estr'o = ‹ĉef'o›, ‹komand'ul'o›. La radikoj reĝ, kolonel, kapitan ktp entenas en si mem la ideon de ‹estr'o›; ekzemple reĝ'o = reĝ(estr)'o = ‹estro (el speco) reĝ›.

> Kontraŭe, radikoj ŝip, provinc, regiment ktp entenas en si ideon, ne de ‹estro›, sed de ‹objekto›, de ‹loko›, de ‹aro›, ktp, kaj provinc'estro = provinc(lok)'estro = ‹estro (de) loko provinc›.

##### §11. (Sufikso ist)

La patro estas tajloro. — Laŭ la projekto de la inĝenieroj tiu ĉi fervojo estas konstruota en la daŭro de du jaroj.

Kiu okupas sin je meĥaniko, estas meĥanikisto, kaj kiu okupas sin je ĥemio, estas ĥemiisto. — Diplomatiiston oni povas ankaŭ nomi diplomato. — Tiu ĉi komercisto aldonas senpage funton da sukero.

> Sufikso ist entenas en si du ideojn: la ĝeneralan ideon de ‹persono› (ul) kaj la specialan ideon de ‹profesio› (aŭ ‹karakteriza okupo›). Sekve: ist'o = ‹profesi'ul'o› = ‹persono, kies profesio estas›.

> Nu, en la radikoj tajlor, inĝenier, diplomat ktp sin kaŝas la ideo de ‹ist'o›. Do, diplomat'o = diplomat(ist)'o = ‹isto (el speco) diplomat›, ‹profesiulo (el speco) diplomat›.

> Kontraŭe, en la radikoj ĥemi, diplomati, komerc ktp sin kaŝas nenia ideo de ‹ist'o›, sed ideo de ‹scienc'o›, de ‹art'o›, de ‹ag'o›, ktp. Ekzemple: diplomati'isto = diplomati(art)'isto = ‹persono, kies okupo (estas la) arto diplomati›; komerc'isto = komerc(ag)'isto = ‹persono, kies okupo (estas la) ago komerc›.

##### §12. (Sufikso ul)

Infano ne estas matura homo. — La filo staras apud la patro. — Mi konas Johanon. — La birdoj flugas.

La riĉulo havas multe da mono. — Malsaĝulon ĉiu batas. — Timulo timas eĉ sian propran ombron.

> Radikoj hom, infan, Johan, bird ktp entenas en si mem ideon de ‹persono› aŭ de ‹viva estaĵo›, esprimeblan per sufikso ul. Do: hom'o = hom(ul)'o = ‹ulo (el speco) hom›.

> Kontraŭe radikoj riĉ, grand ktp entenas, ne la substantivan ideon de ‹persono›, sed la adjektivan ideon de ‹ec'o›. Sekve: grand'ulo = grand(ec)'ulo = ‹ulo (karakterizata per) eco grand›. Simile: tim'ulo = ‹ulo (karakterizata per) stato tim›, ĉar radiko tim entenas la verban ideon de ‹stat'o›.

> Rimarko. Se oni havas dubon pri la naturo de la ideo entenata en iu radiko, oni ĝin trovas en la U.V., kiu liveras la tradukon de ĉiu simpla vorto en diversajn naciajn lingvojn. Per tiuj tradukoj oni konstatas ekzemple, ke radiko nobel entenas ideon de ‹persono› (nobelaro estas kategorio da personoj), do nobel'o = nobel(ul)'o = ‹ulo (el speco, el kategorio) nobel›. Kontraŭe, radiko nobl esprimas ‹ec'on›, do nobl'o = nobl(ec)'o, sekve nobl'ulo = nobl(ec)'ulo = ‹ulo (karakterizata per) eco nobl›.

##### §13. (Ĝenerala sufikso substantiva aĵ)

Rozo estas floro. — La suno brilas. — Jen estas pomo. — Antaŭ la domo staras arbo. — Papero estas blanka.

Akvo estas fluidaĵo. — Tiu ĉi granda altaĵo ne estas natura monto. — Mi neniam prenas kun mi multon da pakaĵo. — Mi trinkis teon kun kuko kaj konfitaĵo.

> Ĉiuj vortoj substantivaj (roz, pom, dom, ing, er, ar, ktp) entenas en si mem la ĝeneralan ideon de ‹aĵ'o› (konkreta aŭ abstrakta). Ekzemple: pom'o = pom(aĵ)'o = ‹aĵo (konkreta) pom›, ‹konkretaĵo pom›. Kontraŭe radikoj nesubstantivaj, kiel fluid, alt, pak, ktp, entenas nenian ideon de ‹aĵ'o›, sed aliajn ideojn (‹ec'an›, ‹ag'an›, ktp). Ekzemple: fluid'aĵo = fluid(ec)'aĵo = ‹aĵo (karakterizata per) eco fluid›; pak'aĵo = pak(ag)'aĵo = ‹aĵo (karakterizata per) ago pak›.

> Rimarko. Kvankam radikoj substantivaj entenas en si mem ideon de ‹aĵ'o›, oni tamen povas uzi sufikson aĵ post radiko substantiva, ĉar pleonasmoj ĉiam estas permesataj por plifortigi la ideon (reg. 4ª). La ripeto de la ideo aldonas al la vorto sencon pli konkretan, pli individuan ol antaŭe. Ekzemple: vorto glaci'aĵo esprimas objekton pli konkretan, pli individuan ol vorto glaci'o, kiu montras nur ĝeneralan ‹aĵon materian›, ‹materion›, dum glaciaĵo montras ‹individuan pecon› eltiritan aŭ faritan ĉefe el tiu materio.

##### §14. (Ĝenerala sufikso adjektiva ec)

Oni diras, ke la vero ĉiam venkas. — Mi sopiras je mia perdita feliĉo. — Tiu ĉi rivero havas ducent kilometrojn da longo. — La reĝido konsideris, ke tia kapablo havas pli grandan indon …

Lia heroeco tre plaĉis al mi. — Mi vivas kun li en granda amikeco. — Se la bonsoneco postulas …

> La vortoj ver, feliĉ, ind, ktp entenas en si mem ideon ‹adjektivan›, do ‹ec'an›. Sekve: ver'o = ver(ec)'o = ‹eco ver›; ind'o = ind(ec)'o = ‹eco ind›.

> Kontraŭe la vortoj hero, amik, hom, ktp entenas ideon, ne de ‹ec'o›, sed de ‹ul'o›. Do: hero'eco = hero(ul)'eco = ‹eco (karakterizata per) ulo hero›.

> Rimarko 1. La fakto, ke la ideo ‹adjektiva› estas ideo ‹ec'a›, ‹kvalit'a›, montras, ke la finaĵo a estas sinonimo de sufikso ec, aŭ de radiko kvalit; kaj efektive: hom'eca, hom'kvalita, estas nur pleonasmaj formoj de hom'a. Per interŝanĝo de sufikso ec kun finaĵo a, oni povas do teorie skribi: hom'ec'o = hom'a'o, kaj tiu egalaĵo montras, ke la vorto homeco estas simpla substantivigo de la adjektivo homa, same kiel bel'o estas substantivigo de adjektivo bel.[9]

> Rimarko 2. Kvankam ĉiuj radikoj adjektivaj entenas ideon ‹ec'an› en si mem, oni tamen povas uzi sufikson ec post radiko adjektiva, ĉar pleonasmoj ĉiam estas permesataj por plifortigi la ideon (reg. 4ª) (ekz.: ‹Li amas tiun ĉi knabinon pro ŝia beleco kaj boneco›). La diferenco inter bel'o kaj bel'eco estas tute simila je la diferenco inter pom'o kaj pom'frukto, ĉar la ideo ‹ec› estas entenata en bel, kiel la ideo ‹frukt› estas entenata en pom. — Oni povas ankaŭ diri, ke en la ideo de ‹ec'o› sin kaŝas la pli ĝenerala ideo de ‹abstrakt'o›, same kiel en la ideo de ‹frukt'o› sin kaŝas la pli ĝenerala ideo de ‹aĵ'o› (ĉiuj ‹fruktoj› estas ‹aĵoj›, sed ne ĉiuj aĵoj estas fruktoj; simile, ĉiuj ‹ecoj› estas ‹abstraktoj›, sed ne ĉiuj abstraktoj estas ecoj). Do: bel'o = bel(ec)(abstrakt)'o, same kiel pom'o = pom(frukt)(aĵ)(o), kaj sekve: bel'o = ‹abstrakto bel› aŭ ‹eco bel›, same kiel pom'o = ‹aĵo pom› aŭ ‹frukto pom›. Oni povas do akcepti la du formojn: belo = ‹abstrakto bel› kaj beleco = ‹eco bel›, sed tiuj du signifoj ne estas malsamaj; la unua havas nur sencon pli ĝeneralan, ol la dua. — Tamen estas konsilinde ne uzi sennecese la sufikson ec post radiko adjektiva (principo de sufiĉo). En la Fund. Krest. Zamenhof uzas konstante la simplajn formojn: utilo, kapablo, indo, eblo, emo, ktp, kaj preskaŭ neniam la pli pezajn formojn: utileco, kapableco, indeco, ktp.

##### §15. (Ĝenerala sufikso verba: ad)

La kanto de la birdoj estas agrabla. — Ĝojan feston! — “Vi tute ne estas ĝentila,” diris la feino sen kolero. — Li estas de meza kresko. — Mi malbonigis mian tutan laboron. — Mi aŭdis du pafojn. — Lia hieraŭa parolo estis tre bela.

Por ĝia absoluta reĝado unuanime staris ĉiuj registaroj…[10] — La pazigrafio, kiu ankaŭ estas fondita sur la numerado de la vortoj…[11] — La lingvo internacia ne povas malfortigi la lingvojn naciajn, sed kontraŭe devas konduki al ilia plena ekflorado.[12]

> La vortoj kant, paf, koler ktp entenas en si mem ideon ‹verban› do ‹ag'an› aŭ ‹stat'an›. Sekve: kant'o = kant(ag)'o = ‹ago kant›; koler'o = koler(stat)'o = ‹stato koler›.

> Kontraŭe la vortoj reĝ, numer, flor ktp entenas ideon, ne de ‹ag'o› aŭ ‹stat'o›, sed de ‹ul'o›, de ‹aĵ'o›, ktp. Do, en vorto reĝ'ad'o, ekzemple, la ideo ‹ag'a› estas esprimata per sufikso ad, kaj nur per sufikso ad, ĉar, se oni forigas tiun sufikson, restas la vorto reĝ'o, kiu entenas en si nenian ideon ‹ag'an›. Sufikso ad estas do sinonima de la verba ideo ‹ag› (fari agon), aŭ ‹stat› (esti, iĝi en stato), kaj sekve: reĝ'ado = ‹ago (karakteriza de) reĝ(o)›; flor'ado = ‹stato (karakterizata per) flor(oj)›.

> Rimarko 1. La verba ideo estas ankaŭ esprimebla per finaĵo i. Sekve, sufikso ad ankaŭ estas sinonimo de finaĵo i. Oni povas do teorie skribi: reĝ'ad'o = reĝ'i'o, kaj tiu egalaĵo montras, ke la vorto reĝado estas simpla substantivigo de la verbo reĝi, same kiel skrib'o estas substantivigo de la verbo skrib.[13]

> Rimarko 2. Kvankam ĉiuj radikoj verbaj entenas en si mem ideon de ‹ad'o›, oni tamen povas uzi sufikson ad post radiko verba, ĉar pleonasmoj ĉiam estas permesataj por plifortigi la ideon (reg. 4ª), aŭ por montri nuancojn de senco (ekz.: ‹Li kantas tre belan kanton. — La kantado estas agrabla okupo›). Efektive, en radiko kant sin kaŝas ideo ‹ag'a›, ideo ‹verba›, sed ne ‹tempa›; do, kanto povas rilati tiel bone al ago pasinta (rezulto de ago) kiel al ago nuna.

> Kiam do oni volas diferencigi la agon mem de ĝia rezulto, oni plifortigas la ideon de ‹ago daŭranta› per ripeto de la ideo ‹ad›. Ekzemple: fend'o = ‹rezulto de ago fend›, t.e. ‹la aro da impresoj, kiuj rezultas de la ago fend› dum fend'ad'o montras la agon mem konsideratan dum ĝia daŭro. Tamen, oni ne devas sennecese uzi sufikson ad post radiko verba (principo de sufiĉo), ĉar plej ofte la ago ne estas distingebla de ĝia rezulto.

> Oni povas tie ĉi ankaŭ rimarki, ke ideo de ‹ag'o› estas ideo ‹abstrakt'a›, do en radiko verba kiel skrib sin kaŝas la ideoj skrib(ag)(abstrakt); kaj sekve oni havas: skrib'o = ‹ago skrib› aŭ ‹abstrakto skrib›, kiel oni havas pom'o = ‹frukto pom› aŭ ‹aĵo pom›.

> Rimarko 3. La lastaj du paragrafoj montras, ke la adjektiva ideo (a, ec) kaj la verba ideo (i, ad) estas simetriaj rilate al la substantiva (o, aĵ, ul). Ekzemple, de la substantivo reĝ(o) oni formas per adjektivigo la vortfamilion: reĝ, reĝ'a, reĝ'a'o = reĝ'ec'o, kaj per verbigo la familion: reĝ, reĝ'i, reĝ'i'o = reĝ'ad'o.

##### §16. (Verbo-adjektivoj)

Lakto estas pli nutra ol vino. — El via buŝo eliros aŭ floro aŭ multekosta ŝtono. — Post infekta malsano oni bruligas la vestojn de la malsanulo. — Kia ĝoja festo! — Li estas hodiaŭ en kolera humoro. — Ligno estas bona brula materialo.

> Verbo-adjektivo, kiel nutr'a konsistas el du partoj: la parto verba (nutr), kiu entenas ideon ‹i›, kaj la parto adjektiva (a), kiu entenas ideon ‹ec'an› aŭ ‹rilat'an›. Sekve, nutr'a = nutr(i)'(ec)a = ‹kiu havas econ nutri›. Se la verbo estas neŭtra, ĝi entenas ideon de ‹stat'o›: koler'a = koler(stat)'a = ‹kiu estas en stato koler›.

> Oni vidas, ke ne ekzistas granda diferenco inter nutr'a kaj nutr'ant'a, koler'a kaj koler'ant'a, ktp. Tamen oni povas fari du rimarkojn: en la formoj nutranta, koleranta ktp, la ĉefa ideo estas la ideo de ago, aŭ stato (ideo ‹tempa› alportita de sufikso ant), dum en la formoj nutra, kolera la ĉefa ideo estas la adjektiva ideo de ‹ec'o› (ideo netempa); ekzemple, oni povas diri: ‹tiun ĉi jaron nia aga komitato estis tute ne aganta›. Oni devas ankaŭ atenti, ke en verbo-adjektivoj, la verbo povas esti prenata en senco aktiva, aŭ en senco pasiva; ekzemple: suspekt'a signifas suspekt'at'a, kaj ne suspekt'ant'a.

> Do, verbo-adjektivon oni povas uzi nur se la aktiveco aŭ pasiveco de la verbo estas jam evidenta per si mem (aŭ per la kunteksto).

##### §17. (Sufiksoj em, ind, ebl)

Lia edzino estas tre laborema kaj ŝparema, sed ŝi estas ankaŭ tre babilema kaj kriema. — Li estas homo nekredinda. — Via ago estas tre laŭdinda. — Ŝtalo estas fleksebla. — Vitro estas rompebla kaj travidebla.

> La signifo de la verbo-adjektivoj estas iom malpreciza, sed ekzistas en Esperanto tri adjektivaj sufiksoj (em, ind, ebl), kiuj estas uzataj speciale kun verbaj radikoj, kaj tiuj sufiksoj povas, kiam necese, precizigi la signifon de la verboadjektivoj. Ekzemple, anstataŭ diri: ‹Lia edzino estas tre ŝpara›, Zamenhof uzis la pli precizan formon ‹ŝparema›, kaj laŭ reg. 10ª oni havas: ŝpar'ema = ŝpar(i)'ema = ‹ema ŝpar(i)›.

> La sufiksoj ind kaj ebl havas similan celon, sed ili donas al la verba radiko sencon pasivan. Do: kred'inda = ‹inda esti kredata› (kaj ne: ‹inda kredi›); fleks'ebla = ‹ebla esti fleksata›, aŭ ‹kiu povas esti fleksata›. Tiujn sufiksojn oni povas uzi nur kun verboj aktivaj, ĉar verboj neŭtraj ne posedas formon pasivan. Do, oni ne diru brul'ebla sed brulig'ebla.

##### §18. (Pri regulo 12ª)

Vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de vortoj. Ekzemploj: skribtablo, aŭ skribotablo (= tablo, sur kiu oni skribas); internacia (= kiu estas inter diversaj nacioj); tutmonda (= de la tuta mondo); unutaga (= kiu daŭras unu tagon); unuataga (= kiu estas en la unua tago); vaporŝipo (= ŝipo, kiu sin movas per vaporo); matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi; abonpago (= pago por la abono).

> Oni vidas, ke la ideoj kaŝitaj inter la du partoj de vorto kunmetita estas tre diversaj; tamen, laŭ reg. 12ª oni povas traduki ilin per la ĝenerala esprimo ‹karakterizata per›. Ekzemple, en radiko skrib ekzistas la verba ideo de ‹ag'o›, do: skrib'tablo = skrib(ag)'tablo = ‹tablo (karakterizata per) ago skrib›.

> Oni povas ankaŭ uzi, anstataŭ la esprimo ‹karakterizata per›, la prepozicion ‹je›, ĉar tiu vorteto esprimas nur ĝeneralan ideon de rilato. Ekzemple: herbo'riĉa = ‹riĉa (je) herbo›.

> Fine, oni rimarku, ke en kunmetita vorto la unua parto de la vorto kvalitigas, specigas la ideon esprimitan de la dua parto. Do, oni povas ankaŭ diri, ke inter la du partoj de la analizata vorto sin kaŝas ideo ‹adjektiva› aŭ ‹adverba›. Ekzemple: maten'manĝo = maten'(a)'manĝo = ‹manĝo maten'a›, aŭ ‹matentemp'a› (ĉar la ideo ‹temp› ekzistas en radiko maten). Simile: maten'manĝi = maten'(e)'manĝi = ‹manĝi maten'e, matentemp'e›.

##### §19. (Sekvo)

Malfeliĉo ofte kunigas la homojn. — Mi ĝin tuj redonis al li. — Kie estas la tranĉiloj? — La angla reĝo vidinte ĝibulon…[14] — Por kroni tiujn ĉi dek ok jarojn…[15]

> La reg. 12ª estas aplikebla ne nur al radikoj, sed ankaŭ al prefiksoj, sufiksoj, kaj eĉ al finaĵoj, ĉar tiuj ĉi ankaŭ estas memstaraj vortoj (reg. 3ª). Ekzemple: re'dono = re'(a)'dono = ‹dono re'a›; re'doni = re'(e)'doni = ‹doni re'e›; tranĉ'ilo = tranĉ'(a)'ilo = ‹ilo tranĉ'a›, aŭ per la alia metodo: ‹ilo (karakterizata per) ago tranĉ›; simile: ĝib'ulo = ‹ulo ĝib'a›, aŭ ‹ulo (karakterizata per) aĵo ĝib›. Fine kron'i = ‹i kron›, nu: i = (ag)i = ‹fari agon›, kaj kron = kron(aĵ)(o) = ‹aĵo kron›; do: kron'i = ‹fari agon (karakterizatan per) aĵo kron›.

> Rimarko. Oni vidas, ke la ofte kritikitaj vortoj flank'iĝi, kun'meti, bon'voli, el'paroli estas tute bonaj, ĉar ili signifas, ne ‹iĝi flank(o)›, ‹meti kun›, ‹voli bon(a)›, ‹paroli el›, sed: ‹iĝi flank'e›, ‹meti kun'e›, ‹voli bon'e›, ‹paroli el'e›, t.e.: ‹paroli laŭ maniero el (la buŝo)›.[16]

> Kontraŭe, la vorto el'rigardi (G. aus'sehen) estas malbona. La regula formo estus el'vidiĝi, sed preferinde estas uzi la vorton aspekti, kiu estas nun oficialigita (vidu Oficialan Aldonon al U.V.).

##### §20. (Rimarko pri reg. 10ª)

Mil jaroj faras miljaron. — Li estas nur unufoja mensoginto. — La animo estas senmorta.

> Kiam en kunmetata vorto unu elemento estas la komplemento de prepozicio, de adjektivo aŭ de nombro, oni devas ne apliki la reg. 10an pri renverso de la vortordo; kaj tio estas komprenebla, ĉar elementon kun ĝia komplemento oni devas rigardi kiel unu tutaĵon. Ekzemple: submar'a = ‹a sub mar› = ‹kiu estas sub mar (sub maro)›, miljar'o[17] = ‹o miljar› = ‹kio estas miljar (mil jaroj)›, enam'iĝi = ‹iĝi enam (en amo)›, ĉiutag'e = ‹e ĉiutag› = ‹laŭ maniero ĉiutag (ĉiu tago)›, siavic'e = ‹e siavic› = ‹laŭ maniero siavic (sia vico)›, grandanim'eco = ‹eco grandanim (granda animo)›.

> Kontraŭe, la vorto kun'igo sekvas la leĝon de renverso kaj signifas laŭ reg. 10ª: ‹igo kun(a)›, ĉar tie ĉi la substantivo igo ne estas komplemento de la prepozicio kun.

> Rimarko. El tio sekvas, ke vorton kunmetitan oni ĉiam povas dividi en du partojn (reg. 14ª), sed ne arbitre. Ekzemple, la vorton internacia oni devas legi: internaci'a (kaj ne inter'nacia). Oni havas do per reg. 10ª: internaci'a = ‹a internaci› = ‹kiu estas inter naci(oj)›; tutmond'a = ‹a tutmond› = ‹kiu rilatas al tut(a) mond(o)›; unutag'a = unutag(daŭr)'a = ‹daŭra, aŭ daŭranta unu tag(on)›.

##### §21. (Participo-substantivoj)

Kiam Nikodemo batas Jozefon, tiam Nikodemo estas la batanto kaj Jozefo estas la batato. — Homo, kiun oni devas juĝi, estas juĝoto. — Argumentoj, kiuj estas plenigitaj per multo da citatoj…[18]

> La participaj sufiksoj entenas, krom la ideo participa, la ĝeneralan ideon verban de ‹ag'o› aŭ ‹stat'o›. Ekzemple, en la vorto kron'ant'o la ideo ‹ag'a› estas entenata en sufikso ant, kaj nur en tiu sufikso, ĉar, se oni ĝin forigas, restas nur la vorto kron'o, kiu entenas nenian ideon ‹ag'an›. Oni do havas: ant'o = (ag)ant'o kaj at'o = (ag)at'o.

> Nu, la finaĵo o signifas ‹aĵon› konkretan aŭ abstraktan. Do, ant'o povas signifi ant'(ul)o aŭ ant'(aĵ)o kaj kelkafoje eĉ ant'(ec)o[19]. Kutime: (ag)antoj estas ul'oj, kaj (ag)atoj estas aĵ'oj. Ekzemple: bat'ant'o = bat'ant'(ul)o = ‹ulo batant(a)›; cit'at'o = cit'at'(aĵ)o = ‹aĵo citat(a)›. Tamen, tiu ĉi regulo estas nefirma, kaj la precizan sencon de participosubstantivo oni povas fiksi nur per la kunteksto, aŭ per aldono de klariga sufikso: kon'at'ul'o, est'ont'aĵ'o (principo de neceso).

##### §22. (Influo de la kunteksto)

La korpo estas morta, la animo estas senmorta. — Kelkaj (termitoj) konstruas tureton el tero, tiel ke la konstruo estas tre simila je fungo.[20] — Mia kara, mia belo, estis brava juna dano.[21]

> La signifon de vorto fiksas la vorto mem, sed ĝian sencon fiksas la kunteksto, ĉar per la kunteksto ideo per si mem konkreta povas esti prenata en senco abstrakta, aŭ reciproke (reg. 6ª). Ekzemple, en la frazoj cititaj ĉi supre, la konkretaj ideoj ‹korpo›kaj ‹animo› estas prenataj en senco abstrakta, ĝenerala. Reciproke, la abstraktaj ideoj konstruo (‹ago konstru›) kaj belo (‹eco bel›) estas prenataj en senco konkreta konstru(aĵ)o, bel(ul)o. Oni povas diri, ke la neesprimitaj ideoj konkretaj aĵ kaj ul estas kaŝitaj en la kunteksto (reg. 13ª).

> Rimarko. Tiuj ŝanĝoj de senco pere de la kunteksto estas kompreneblaj en poezio, sed en prozo oni devas ne trouzi ilin. Tamen, eĉ en prozo, la multnombra formo ofte sufiĉas por konkretigi ideon abstraktan; ekzemple, la senco de la vorto malfeliĉo per si mem estas abstrakta (‹eco malfeliĉ›), sed tiu de la multnombro (malfeliĉoj) povas esti nur konkreta, (‹malfeliĉaĵoj›), ĉar multnombro povas rilati nur al individuaĵoj, do al konkretaĵoj.

> La kunteksto ankaŭ decidas, ĉu la vorto devas esti prenata en senco propra aŭ en senco figura. Ekzemple, en la frazo: ‹La ŝiparo konsistis el dek trimastuloj›, la sufikso ul estas prenata en senco figura, ĉar en senco propra tiu sufikso rilatas nur al ‹vivaj› estaĵoj.

##### §23. (Sekvo)

En tiuj ĉi boteloj sin trovas diversaj acidoj: vinagro, sulfuracido, azotacido kaj aliaj.

> La esprimo ‹kunteksto› rilatas ne nur al la frazo, kiu ĉirkaŭas la vorton analizotan, sed ankaŭ al ĉiuj aliaj cirkonstancoj, en kiu tiu vorto troviĝas. Ekzemple, en ĉiu fako de la scienco, la senco de iu vorto povas esti influata de la cirkonstanco, ke ĝi estas speciale uzata en tiu fako; alivorte, multaj vortoj povas esti prenataj, ne nur en senco komuna, sed ankaŭ en senco teknika.

> Ekzemple, laŭ la U.V. radiko acid entenas en si ideon adjektivan (ec'an), do la komuna senco de la vorto acid'o estas abstrakta: acid'o = acid(ec)'o = ‹eco acid›, kiel oni povas konstati en la frazo: ‹Kion vi preferas: la dolĉon aŭ la acidon?›.

Tamen, en ĥemio la vorto acido alprenas sencon konkretan (‹aĵo acid›), por eviti en tiu scienco la konstantan ripeton de la sufikso aĵ; cetere, la teknika senco de la vorto acido estas ideo pli speciala, pli preciza ol acidaĵo. Simile, laŭ la U.V. la radikoj rekt, eben ktp, entenas ideon adjektivan (ec'an), do la komuna senco de la vortoj rekto, ebeno estas abstrakta (‹eco rekt›, ‹eco eben›); tamen en geometrio, la teknika senco de tiuj vortoj estas konkreta (‹aĵo rekt›, ‹aĵo eben›). Tiaj modifoj de senco havas praktikan utilon kaj nenian malutilon, ĉar por esprimi la ideon ‹eco acid›, ‹eco rekt›, ktp, oni povas uzi la formojn pleonasmajn: acideco, rekteco.

##### §24. (Sekvo)

Kaj ni restos sensaĝaj kaj senhelpaj bestoj.[22] — Eĉ la plej malriĉaj kaj senkleraj vilaĝanoj.[23]

> Per la esprimo ‹kunteksto› oni devas kompreni la diversajn cirkonstancojn, en kiuj troviĝas ne nur la analizota vorto mem, sed ankaŭ ĝiaj diversaj partoj. Ekzemple, en la vortoj sensaĝa, senklera ktp, la radikoj saĝ, kler, kvankam adjektivaj, estas prenataj en senco substantiva, ĉar ili estas tie ĉi komplemento de la prepozicio sen. Do: sensaĝ'a = ‹a sensaĝ› = ‹kiu estas sen sag(o)›, tute same kiel senfrukt'a = ‹kiu estas sen frukt(o)›.

> Simile, en la vorto ekzercaro, la radiko ekzerc, kvankam verba, estas prenata en senco substantiva, ĉar gi estas tie ĉi komplemento de la vorto aro. Ekzerc'aro = ‹aro (da) ekzerc(oj)›, kiel ŝaf'aro = ‹aro (da) ŝaf(oj)›.

##### §25. (Sufiksoj ig kaj iĝ)

La bona virino trankviligis sian soifon. — Oni tiel malhelpis al mi, ke mi malbonigis mian tutan laboron.

Li paliĝis de timo kaj poste li ruĝiĝis de honto. — En la printempo la glacio kaj la neĝo fluidiĝas.

> La sufiksoj ig kaj iĝ ambaŭ estas verbaj sufiksoj, ĉar ambaŭ esprimas verban ideon: sufikso ig signifas ‹doni econ›, kaj sufikso iĝ, ‹akiri econ›. Tiuj sufiksoj estas do plej nature uzataj post radikoj ‹ec'aj›, ‹adjektivaj›: trankvil'igi = ‹igi trankvil›; pal'iĝi = ‹iĝi pal›.

##### §26. (Verboj aktivaj)

Mi aĉetis por la infanoj tableton. — Sur lia vizaĝo mi vidis ĝojan rideton. — Kun bruo oni malfermis la pordegon.

Post infekta malsano oni bruligas la vestojn. — Li venigis el Berlino multajn librojn. — Mia onklo ne mortigis sin mem. — Sidigu vin, sinjoro!

> La verbaj radikoj aĉet, vid, ferm ktp, enhavas en si mem ideon aktivan. Kontraŭe, la radikoj brul, ven, mort, pend, sid ktp, havas (laŭ la U.V.) sencon neŭtran, sed per sufikso ig oni donas al ili sencon aktivan. Efektive: brul'igi = brul'(a)'igi = ‹igi brul'a› aŭ ‹brul(ant)'a›; pend'igi = ‹igi pend(ant)'a›, ktp.

> Sufikso ig estas ankaŭ uzata post verbo aktiva, ekzemple: ‹Mi aĉetigis libron› signifas ‹Mi igis (iun) aĉet(anta)libron›, aŭ: ‹Mi igis libron aĉet(ata) (de iu)›.

##### §27. (Verboj neutraj)

La kuraĝa maristo dronis en la maro. — Li sidas apud la tablo kaj dormetas. — Antaŭ nia militistaro staris granda serio da pafilegoj.

La juna vidvino fariĝis denove fianĉino. — Baldaŭ ni vidis, ke ni trompiĝis. — Li ekscitiĝas ofte ĉe la plej malgranda bagatelo.

> La verbaj radikoj dron, sid, dorm, star ktp enhavas en si mem ideon neŭtran. Kontraŭe, la radikoj far, tromp, ekscit ktp havas (laŭ la U.V.) sencon aktivan, sed per sufikso iĝ oni donas al ili sencon neŭtran. Efektive: far'iĝi = far'(a)'iĝi = ‹iĝi far'a› aŭ ‹far'(it)a›; ekscit'iĝi = ‹iĝi ekscit'(at)a›.

> Sufikso iĝ estas ankaŭ uzata post verbo neŭtra. Tia verbo montras ‹staton› (ekz.: sidi, stari, pendi); do pendi signifas ‹esti (en stato) pend(anta), kaj pend'iĝi = ‹iĝi (en stato) pend(anta)›.

> Rimarko. La neŭtrigo de verbo aktiva per sufikso iĝ estas ekvivalenta je verbo refleksa: ekscit'iĝi = ‹eksciti sin›, trov'iĝi = ‹trovi sin›, ktp.

##### §28. (Sufiksoj senkarakteraj eg, et, aĉ, um)

En nia lando sin ne trovas montoj, sed nur montetoj. — La forno estis varmega; post du horoj ĝi estis nur iom varmeta. — Sur lia vizaĝo mi vidis ĝojan rideton.

> La sufiksoj eg, et, aĉ, um estas senkarakteraj, gramatike indiferentaj, ĉar en si mem ili entenas nenian ideon ĝeneralan: ili estas sufiksoj nek substantivaj, nek adjektivaj, nek verbaj: ankaŭ, nek konkretaj, nek abstraktaj. La sufiksoj eg kaj et respektive pliigas kaj malpliigas la ideon esprimatan de la vorto. Ekzemple: mont'o, mont'et'o, mont'eg'o; varm'a, varm'et'a, varm'eg'a; rid'i, rid'et'i, rid'eg'i. La sufikso aĉ aldonas al vorto sencon malestiman. Ekzemple: ĉeval'aĉ'o, bel'aĉ'a, rid'aĉ'i. La sufikso um ne havas difinitan signifon. Ĝi estas uzata nur por diferencigi du eblajn sencojn de la sama vorto. Ekzemple: kalkan'o, kalkan'um'o; kruc'i, kruc'um'i.[24]

#### II. Vortsintezo

La vortsintezo estas la konstruo de la vorto, kiu elvokas donitan ideon. Nu, por ‹doni ideon›, oni devas uzi vortojn, kaj tiuj vortoj formas frazon. Vortsintezo estas do simple: kunpremo de tuta frazo en unu vorton. Ĝi estas procedo inversa je la vortanalizo, kiu estas: klarigo de unu vorto per tuta frazo da vortoj.

##### §29. (Simplaj vortoj)

La ideojn reprezentatajn per simplaj vortoj de la U.V. oni ne bezonas sintezi, ĉar tiujn vortojn la vortaro liveras tute pretaj por la uzo.

Ekzemple, la ideo ‹en la nuna tago› estas sintezita en la U.V. per la simpla kaj tute preta vorto: hodiaŭ.

Tamen, se la simpla vorto havas gramatikan karakteron, t.e. se ĝi entenas en si mem ideon aŭ substantivan, aŭ adjektivan, aŭ verban, oni aldonas al ĝi la taŭgan finaĵon gramatikan (o, a, i).

> Ekzemple, se oni volas uzi memstare la simplajn vortojn frat, fort, ind, skrib ktp, oni devas uzi la formojn: frat'o, fort'a, ind'a, skrib'i ktp. — Tion oni faras ne pro logiko, sed, kiel klarigis Zamenhof en Fund. Krest. (p. 248), pro tio, ke en Esperanto «ĉiuj substantivoj en nominativo finiĝas per o, ĉiuj adjektivoj per a, ĉiuj verboj en modo sendifina per i». Alivorte, finaĵo o estas necesa por montri la nominativon, kiel finaĵo i por montri la modon sendifinan. Krom tiu motivo oni povus citi aliajn: en la ĉi supraj ekzemploj, la finaĵoj o, a, i konservas al la akcento ĝian kutiman lokon kaj ebligas la uzon de la formoj akuzativa kaj multnombra (frat'o'n, frat'o'j). Cetere tiuj pleonasmaj finaĵoj alportas en la vorton nenian malutilon, ĉar pleonasmo ne ŝanĝas la signifon de vorto (reg. 4ª).

##### §30. (Kunmetitaj vortoj)

1. Sintezi la ideon: ‹iri supren›.

> Laŭ regulo inversa je reg. 10ª oni havas: ‹iri supren› = supreniri.

2. Sintezi la ideon: ‹iĝi bela›.

> Laŭ la sama regulo: ‹iĝi bela› = bela'iĝi. Nu, laŭ reg. 15ª (principo de sufiĉo) oni devas forigi la neutilan pleonasman finaĵon a, ĉar la radiko bel jam en si mem entenas la ideon adjektivan. Restas do simple: ‹iĝi bela› = beliĝi.

3. Sintezi la ideon: ‹objekto, kiu portas kandelon›.

> La ideo ‹objekto, kiu portas› estas sintezita en la U.V. per la sufiksa vorto ing (= ing'o); aliflanke, kandel'o = kandel; restas do: ‹ingo kandel›, kiu laŭ reg. 10ª sinteziĝas en kandelingo.

4. Sintezi la ideon: ‹kiu rilatas al homo›.

> La ideo ‹kiu rilatas al› estas sintezita en la U.V. per la simpla finaĵa vorto a; aliflanke hom'o = hom. Do: (kiu rilatas al) (homo) = ‹a hom› = homa.

##### §31. (Sekvo)

Sintezi la ideon: ‹virino matron'a›, aŭ ‹virino el speco matron›.

> La ideon adjektivan ‹a›, aŭ la ideon ‹el speco› oni ne bezonas sintezi, ĉar laŭ reg. 12ª tiu ideo sin nature kaŝas inter la du partoj de la konstruota vorto: ‹virino matron'a› = matron'(a)'virino = matron'virino. Nu, la ideo ‹virin› tie ĉi estas pleonasma[25], do forĵetinda, ĉar tiu ideo jam ekzistas en vorto matron. Do, resume: ‹virino (el speco) matron› = matrono.

##### §32. (Sekvo)

1. Sintezi la ideon: ‹arbo kverk'a›, ‹arbo el speco kverk›.

> Kiel ĉi supre, oni havas: ‹arbo kverk'a› = kverk'(a)'arbo = kverk'arbo. Sed la vorto arb tie ĉi estas pleonasma, do forĵetinda, ĉar la ideo ‹arb› jam estas entenata en radiko kverk. Resume: ‹arbo el speco kverk› = kverko.

2. Sintezi la ideon: ‹arbo karakterizata per frukto pomo›.

> Oni povas unue sintezi la ideon ‹frukto pomo› per reg. 10ª en: pomofrukto, aŭ pomfrukto, ĉar pom'o = pom. La ideon ‹karakterizata per› oni ne bezonas konservi, ĉar tiu ideo sin kaŝas inter la du partoj de la sintezota vorto. Restas do simple la duelementa ideo ‹arbo pomfrukto›, kiu laŭ reg. 10ª sinteziĝas en pomfrukto'arbo. Sed la ideo ‹frukto› tie ĉi estas pleonasma, ĉar ĝi jam estas entenata en vorto pom. Restas do simple, post forĵeto de la neutilaj pleonasmoj: pomarbo (aŭ pomujo, ĉar sufikso uj post ideo de ‹frukto› estas sinonimo de radiko arb).

3. Sintezi la ideon: ‹fruktarbo karakterizata per frukto pomo›.

> La ideo ‹fruktarbo› estas jam sintezita; la ideon ‹karakterizata per› oni flankelasas; fine, la ideo ‹frukto pomo› sinteziĝas en pomo, ĉar la ĝenerala ideo ‹frukt› estas entenata en la pli speciala ideo ‹pom›; restas do: pom'fruktarbo, kaj tiu vorto estas nereduktebla, ĉar la ideoj ‹arbo›, ‹fruktarbo›, ‹pom-fruktarbo› estas ideoj pli kaj pli specialaj; sed oni rimarku, ke ‹pom-fruktarbo› ne estas la sama ideo kiel ‹pomfrukt-arbo› (= ‹pom-arbo›).

##### §33. (Sekvo)

Sintezi la ideon: ‹koloro blu›.

> Laŭ reg. 10ª: ‹koloro blu› = blu'koloro; nu, blu'koloro reduktigas je blu'o, ĉar la ideo ‹kolor› jam estas entenata en radiko blu.

> Rimarko 1. Radiko blu entenas, krom la ideo ‹kolor›, ankaŭ la ĝeneralan ideon adjektivan de ‹ec'o›. Do, blu'o signifas ankaŭ blu(ec)'o, t.e. ‹eco blu›. Tamen, la du signifoj ‹koloro blu› kaj ‹eco blu› ne estas malsamaj (unu estas nur pli ĝenerala ol la alia) ĉar la ideo ‹kolor› ankaŭ enhavas ideon de ‹ec'o›. Alivorte, se oni kompare analizas la vortojn blu'o kaj pom'o, oni trovas, ke radiko blu entenas la ideojn blu(kolor)(ec)(a) same, kiel radiko pom entenas la ideojn pom(frukt)(aĵ)(o); oni rajtas do skribi: blu'o = ‹koloro blu› aŭ ‹eco blu› same, kiel: pom'o = ‹frukto pom› aŭ ‹aĵo pom›.

> Oni povas skribi ankaŭ: blu'o = ‹abstrakto blu›, ĉar oni jam vidis ([§14]), ke ĉiuj ecoj estas abstraktoj. La diversaj sencoj de blu'o: ‹koloro blu›, ‹eco blu›, ‹abstrakto blu› (kaj eĉ ‹o blu›) estas entenataj unu en la aliaj. Tiuj sencoj estas pli kaj pli ĝeneralaj, ĉar la ideoj ‹blu›, ‹kolor›, ‹ec›, ‹abstrakt› estas pli kaj pli ĝeneralaj.

> Rimarko 2. La vorto blu'koloro estas reduktebla je blu'o, sed roz'koloro estas nereduktebla, ĉar roz'o estas ne ‹koloro› sed ‹floro› (ekz.: ‹Li portas rozokoloran superveston kaj teleroforman ĉapelon›).

##### §34. (Sekvo)

1. Sintezi la ideon: ‹kvalito feliĉ›.

> Laŭ reg. 10ª: ‹kvalito feliĉ› = feliĉ'kvalito. Sed la ideo ‹kvalit› jam estas entenata en radiko feliĉ; sekve: ‹kvalito feliĉ› = feliĉo.

2. Sintezi la ideon: ‹kvalito de reĝo›.

> La vorto reĝo = reĝ. La vorteto genitiva de estas sinonimo de la ideo adjektiva a, do: ‹de reĝ› = ‹a reĝ› = reĝ'a. Resume: ‹kvalito de reĝo› = reĝa'kvalito. Nu, la ideo adjektiva ‹a› estas ankaŭ sinonimo de la ideo ‹kvalit›; do, el la vorto reĝa'kvalito oni povas forĵeti aŭ finaĵon a, aŭ radikon kvalit, kiel neutilan pleonasmon; sed, oni ne povas forĵeti ambaŭ, ĉar tiu ideo adjektiva ne ekzistas en la aliaj elementoj de la vorto (reĝ kaj o). Oni do alvenas al du eblaj formoj de la sintezota vorto: reĝ'a'o aŭ reĝ'kvalit'o. La unua formo estas neakceptebla, ĉar vorto ne povas havi du finaĵojn; la dua formo ankaŭ ne estas bona, ĉar en ĝi la radiko kvalit okupas lokon de sufikso; pli bone do estas anstataŭigi radikon kvalit per la sinonima sufikso ec, kaj oni tiel ricevas: ‹kvalito de reĝo› = reĝeco.

> Rimarko. En Esperanto, montras ‹kvaliton› nur tiuj substantivoj, kies antaŭlasta elemento estas adjektiva. Ekzemple: feliĉ'o, reĝ'ec'o, trink'em'o, ĉar la elementoj feliĉ, ec, em entenas ideon adjektivan, do kvalitan.

##### §35. (Sekvo)

1. Sintezi la ideon: ‹ago skribi›.

> Laŭ reg. 10ª: ‹ago skribi = skribi'ago. Nu, la verba ideo ‹i› estas sinonimo de ideo ‹ag›. Cetere ambaŭ vortetojn i kaj ag oni povas forĵeti kiel neutilajn pleonasmojn, ĉar la verba ideo de ‹ag'o› jam estas entenata en radiko skrib. Do, fine: ‹ago skribi› = skribo.

2. Sintezi la ideon: ‹ago reĝi›.

> Laŭ reg. 10ª: ‹ago reĝi› = reĝi'ago. Tie ĉi ankaŭ troviĝas pleonasmo (i = ag); oni do povas el vorto reĝi'ago forĵeti aŭ finaĵon i, aŭ radikon ag, sed ne ambaŭ, ĉar la ideo verba de ‹ag'o› ne ekzistas en la aliaj elementoj de la vorto (reĝ kaj o). Oni do alvenas al du eblaj formoj: reĝ'i'o kaj reĝ'ag'o. La unua formo estas neakceptebla, ĉar vorto ne povas havi du finaĵojn; la dua formo ankaŭ ne estas bona, ĉar en ĝi la radiko ag okupas lokon de sufikso; pli bone do estas anstataŭigi tiun radikon per la sinonima sufikso ad, kaj oni tiel ricevas: ‹ago reĝi› = reĝado.

> Rimarko 1. En Esperanto, montras ‹agon› aŭ ‹staton› nur tiuj substantivoj, kies antaŭlasta elemento estas verba. Ekzemple: ag'o, skrib'o, reĝ'ad'o, bel'ig'o ktp, ĉar la elementoj ag, skrib, ad, ig ktp, entenas ideon verban, do agan aŭ statan.

> Rimarko 2. El la antaŭaj paragrafoj oni povas konstati la jenan principon: sufikson oni devas uzi nur, se ĝi alportas en la vorton ideon novan, ne ankoraŭ (aŭ ne sufiĉe) esprimitan per la aliaj partoj de la vorto.

##### §36. (Sekvo)

Sintezi la ideon: ‹fari la agon karakterizatan per objekto krono›.

> La ĉi supran ideon oni povas dividi en 3 partojn: ‹(fari agon) (karakterizatan per) (objekto krono)›, kaj ĉiun el tiuj 3 partoj oni devas aparte sintezi: ‹fari agon› = agi, ĉar la ideo ‹far› estas sinonima de ‹ag›; ‹objekto krono› reduktiĝas je krono, ĉar la ideo de ‹objekto› jam ekzistas en vorto krono; cetere kron'o = kron, ĉar ‹kron› estas ideo substantiva. La donita ideo estas do kunpremebla en la pli simplan formon: ‹(agi) (karakterizata per) (kron), kiu sinteziĝas en la vorton: kron'agi, ĉar la ideo ‹karakterizata per› sin nature kaŝas inter la du partoj de la vorto.

> Nu, la ideo verba ‹i› estas sinonimo de la ideo ‹ag›; oni povas do el vorto kron'agi forĵeti, kiel pleonasman, aŭ la radikon ag, aŭ la finaĵon i, sed ne ambaŭ. Se oni deziras vorton en formo verba, oni konservos finaĵon i kaj forĵetos ag; la fina rezulto de la sintezo estas do: kroni. Kontraŭe, se oni deziras vorton en formo substantiva, oni devas anstataŭigi finaĵon i per finaĵo substantiva o; tiam oni jam ne povas forĵeti la radikon ag (ĉar vortetoj ag kaj i devas ne ambaŭ malaperi). Oni do havos la jenan sintezon: ‹ago karakterizata per objekto krono› = kron'ag'o, aŭ pli bone kron'ad'o, ĉar la ideo ‹ag› okupas tie ĉi lokon de sufikso, kaj ad estas la sola sufikso sinonima de la verba ideo ‹ag›. Cetere, la vortfamilio kron, kron'i, kron'ad'o estas tute simila al la familio: reĝ, reĝ'i, reĝ'ad'o (vidu [§15]).

Rimarko 1. En verboj kun radiko neverba, kiel kron'i, najl'i, sang'i, flor'i ktp, la naturo de la ago ne estas esprimita, kaj sekve la logika signifo de tiaj verboj estas pli-malpli duba; oni povas diri, ke tiuj vortoj iom pekas kontraŭ la principo de neceso. Aliflanke, se oni provus esprimi per sufiksoj la naturon de la ago, oni ne povus trovi sufiksojn tute taŭgajn, eĉ se oni akceptus la sufiksojn uzatajn en la teknika lingvo (iz, if, ktp). Se oni dirus ekzemple kron'iz'i, sang'if'i, ktp, anstataŭ kron'i, sang'i, ktp, tiuj formoj ne estus pli bonaj, ĉar ili pekus kontraŭ la principo de sufiĉo, kiu estas tiel grava kiel la principo de neceso. Efektive, per uzo de sufiksoj tro precizaj, oni ne povas eviti la enkondukon de fremdaj ideoj, ne entenataj en la ideo esprimota, ĉar ne ekzistas kaj ne povas ekzisti aparta sufikso por ĉiu speciala ideo. Ekzemple, sufikso iz signifas ‹ŝmiri per›, ‹ornami per›; nu, oni povas ‹kronizi (ornami per kronoj) tombon, ĉerkon›, aŭ ‹kronizi (ornami per krono) la pordon de luksa veturilo›, sed tiuj ideoj estas tute aliaj ol la ideo esprimita per la vorto kroni.

Resume, kiam la apliko de la du principoj de neceso kaj de sufiĉo alkondukas al du eblaj formoj de la vorto konstruata, unu formo minimuma, malpreciza, kaj unu formo maksimuma, tro preciza, oni prefere devas elekti la formon minimuman, ĉar ĝi estas la pli simpla, la pli malpeza kaj la pli konforma al la naturaj lingvoj kaj al principo de minimuma peno. Tamen, la formon minimuman oni devas akcepti nur, se la kunteksto klarigas la signifon de la vorto. En mala okazo la formo maksimuma estas konsilinda; sed, ĉar la nombro de sufiksoj ne estas sufiĉa por esprimi ĉiujn ideojn, oni povas uzi ankaŭ radikvortojn. Ekzemple la tro elastan signifon de la verbo ŝtoni oni povas precizigi per la formoj maksimumaj: ŝtonfrapi, ŝtontrafi, ŝtonpafi, ŝtonmortigi, ktp.

Tiu elekto estas afero, tiom de stilo, kiom de logiko, ĉar en Esperanto la stilo sin montras ne nur en frazkonstruo, sed ankaŭ en vortkonstruo.

Rimarko 2. Oni ne devas fari konfuzon inter „verbo“ kaj „radiko verba“. Ekzemple: kron'i estas verbo, kvankam radiko kron estas neverba, kaj restas neverba eĉ en la vorto kron'i pro tio, ke simplaj vortoj estas elementoj nevarieblaj. En Esperanto la finaĵoj estas memstaraj vortoj, do kron'i estas ne simpla vorto sed vorto kunmetita el du simplaj vortoj: substantivo kron kaj verbo i, same kiel maŝin'skribi estas vorto kunmetita el substantivo maŝin kaj verbo skribi.[26]

Do, por ke vorto estu verbo, estas nenecese, ke ĉiuj elementoj de la vorto estu verbaj; sufiĉas, ke ĝia finaĵo estu verba (ekz.: ĉirkaŭ'i); por ke vorto estu substantivo, sufiĉas, ke ĝia finaĵo estu substantiva (ekz.: ĉirkaŭ'o); por ke vorto estu adjektivo, sufiĉas, ke ĝia finaĵo estu adjektiva (ekz.: ĉirkaŭ'a).

##### §37. (Influo de la kunteksto)

Sintezi la ideojn: ‹aĵo konstruita›, ‹aĵo konstruata›, ‹aĵo konstruota›.

> Laŭ reg. 10ª tiuj ideoj sinteziĝas en konstruit'aĵo, konstruat'aĵo kaj konstruot'aĵo, sed tiuj formoj estas iom pezaj, kaj se la kunteksto permesas, oni devas ilin mallongigi: se la ideo de ‹aĵo› estas jam elvokata de la kunteksto, oni povas forĵeti sufikson aĵ, kiel neutilan pleonasmon, kaj uzi la simplajn participo-substantivojn konstruit'o, konstruat'o, konstruot'o; se la ideo ‹tempa› kaj la ideo ‹pasiva› estas memevidentaj pro la kunteksto, oni povas forĵeti la participajn sufiksojn kaj uzi la formon konstru'aĵo, aŭ eĉ simple konstru'o kiel en la ekzemplo de [§22].

> Tamen, se la ‹konstruaĵo› estas io materia, preferinde estas konservi la konkretigan sufikson aĵ, ĉar objekto materia estas la plej alta grado de konkreto, kaj la formo konstru'o (‹ago konstrui›) estas tro abstrakta. Kontraŭe, se oni parolas pri io konkreta sed ne materia, ekzemple ‹vortkonstruaĵo›, la formo vortkonstruo estas sufiĉe taŭga, ĉar ĝi signifas ne nur ‹ago konstrui› sed ankaŭ ‹rezulto de la ago konstrui›.

##### §38. (Komparo kun la naturaj lingvoj)

Sintezi, en Franca lingvo, la ideon: ‹Français de Lyon›.

> La vorteton de oni povas flankelasi, ĉar ĝi esprimas simple la rilaton inter la du partoj de la kunmetota vorto. Do, laŭ reg. 10ª: ‹Français (de) Lyon› = Lyon'Français; sed la ideo ‹Franç› jam estas entenata en la nomo de la urbo ‹Lyon›, do post forigo de la neutila pleonasmo, la vorto Lyon'Français reduktiĝas je Lyon'ais, kiel pom'frukto reduktiĝas je pom'o, aŭ skrib'ago je skrib'o, kaj oni havas la sintezon: ‹Français de Lyon› = Lyonn'ais.

> De tio oni konkludas, ke la vortteorio de la lingvo Esperanto estas la sama, kiel tiu de la naturaj lingvoj.

> Tion ankaŭ montras (vidu [§14]) la similo inter la vortfamilioj: E. hom, hom'a, hom'ec'o; F. homme, hum'ain, hum'an'ité; G. Mensch, mensch'lich, Mensch'lich'keit; A. man, man'ly, man'li'ness.

> Tiuj vortfamilioj montras, ke de ideo konkreta (kiel ekzemple: reĝ) oni povas per adjektivigo aŭ verbigo ricevi la kunrespondan ideon abstraktan (reĝeco aŭ reĝado). En la naturaj lingvoj ekzistas eĉ vortĉenoj ankoraŭ pli longaj; ekzemple en Franca lingvo:

> homme, hum'ain, hum'an'ité, hum'an'it'aire, hum'an'it'ar'isme; règle, régl'er, règl'e'ment, règl'e'ment'er, règl'e'ment'a'tion.

> Sed oni tuj vidas, ke tiaj vortĉenoj estas eblaj nur pro tio, ke oni prenis la saman vorton jen en senco abstrakta, jen en senco konkreta: de la konkreta ideo ‹homme› (homo) oni naskis per adjektivigo la abstraktan ideon ‹humanité› (homeco); iom post iom oni donis al la abstrakta ideo ‹humanité› sencon konkretan (homaro); tiam, de la konkreta ideo ‹humanité› (homaro) oni povis denove eltiri per adjektivigo novan ideon abstraktan: ‹humanitarisme› (homareco). Sed en Esperanto ne ekzistas konfuzo inter homeco kaj homaro, sekve anstataŭ unu longa vortĉeno oni havas pli logike du apartajn ĉenojn:

> hom(o), hom'a, hom'ec'o; homar(o), homar'a, homar'ec'o;

> simile:

> regul(o), regul'i, regul'ad'o; regular(o), regular'i, regular'ad'o.

#### III. Aldono. (Por logikistoj kaj lingvistoj)

##### §39. (Principo de returneblo)

En Esperanto ĉiu vorto estas aparta konstruaĵo, kies signifo dependas nur de la enhavo de tiu vorto (almenaŭ por vortoj konsiderataj sen kunteksto). Ekzistas tamen dependo, parenceco inter la vortoj, kiuj apartenas al unu sama familio; ekzemple, la vorton reĝa oni povas konsideri kiel derivaĵon de reĝ(o) per adjektivigo, kaj oni vidis ([§14]), ke la vorto reĝeco povas esti konsiderata kiel substantivigo de la adjektivo reĝa.

Nu, la principo de returneblo konsistas en tio, ke se oni revenas al la origina ideo per derivo inversa, oni devas retrovi la originan vorton, kaj reciproke. Ekzemple, la vorton reĝeco oni povas ricevi per substantivigo de adjektivo reĝa, do reciproke, per adjektivigo de substantivo reĝeco oni devas retrovi la formon reĝa; kaj efektive, se en vorto reĝeco oni anstataŭigas finaĵon o per finaĵo a, oni ricevas unue reĝeca, sed sufikso ec estas sinonimo de finaĵo a, do la vorto reĝeca estas pleonasma kaj reduktiĝas je reĝa.

Simile, per substantivigo de verbo reĝi oni ricevis la vorton reĝado (vidu [§15]); reciproke, per verbigo de substantivo reĝado, oni ricevas unue la verbon reĝadi, sed pro la sinonimeco i = ad, la vorto reĝadi estas pleonasma kaj reduktiĝas je reĝi (origina formo).

Do en Esperanto la vorto reprenas sian originan formon ĉiufoje, kiam oni revenas al la origina ideo, kia ajn estis la vojo sekvata inter la deirpunkto kaj la alvenpunkto.

##### §40. (Pri pleonasmoj)

Oni vidis, ke la vorto homulo estas pleonasma kaj reduktebla je homo.

Tamen de tio oni ne devas konkludi, ke la formo homulo neniam povos esti uzata. Efektive, preskaŭ neniu vorto estas absolute unusenca, kaj pro tio oni ne devas blinde apliki la regulojn de vortteorio.

Sufikso ul, ekzemple, signifas ne nur ‹persono›, ‹homo›, sed ofte ankaŭ ‹viva estaĵo›, ‹besto›, kaj en tiu ĉi senco sufikso ul jam ne estas sinonimo de hom. Ekzemple, inter nombro da simioj oni povus elmontri iun, kiu speciale sin distingas per homeco, nomante ĝin ‹homulo›. En tiu ĉi kazo la vorto homulo ne estas pleonasma, ĉar ĝi signifas, ne homhom'o, sed hombesto (‹besto hom'a›).

Similajn rimarkojn oni povas fari koncerne la vortojn reĝeca kaj reĝadi, kiuj laŭlogike estas redukteblaj je reĝa, reĝi ([§39]), sed ne ĉiam, ĉar finaĵo a enhavas ideon ne nur ‹ec'an› sed ankaŭ ‹rilat'an›, kaj sufikso ad enhavas ideon ne nur de ‹ag'o› sed ankaŭ de ‹daŭr'o›.

Fine, la sama sufikso povas esti jen pleonasma, jen ne pleonasma laŭ la ideo, kiu sin kaŝas inter la sufikso kaj la radiko. Ekzemple, sintezante la ideon ‹ujo (el speco) kaldron›, oni trovas: kaldron'ujo, kiu reduktiĝas je kaldron'o; sed, se oni sintezas la ideon ‹ujo (por) kaldronoj›, oni trovas la vorton kaldronujo, kiu estas nereduktebla. En la unua kazo la vorto kaldronujo estas pleonasma, ĉar kaldron kaj uj rilatas al la sama objekto, dum en la dua kazo ili rilatas al malsamaj objektoj.

##### §41. (Sufiksoj inversaj)

1. Sufiksoj il kaj ad. La ago kaj la ilo per kiu oni faras la agon estas ideoj inversaj. Ekzemple, la vorto tranĉ'o montras agon, dum la vorto martel'o montras ilon; reciproke tranĉ'il'o estas ilo, kaj martel'ad'o estas ago. Nu, kion signifas la vortoj: tranĉ'il'ad'o kaj martel'ad'il'o? La unua signifas: ‹ago (karakterizata per) tranĉilo›, t.e.: tranĉ'o, kaj la dua signifas: ‹ilo (karakterizata per) martelado›, t.e. martel'o. Sekve: tranĉilado = tranĉo, kaj marteladilo = martelo. Alivorte sufikso verba ad nuligas la sufikson substantivan il, kaj reciproke: il + ad = 0, kaj ad + il = 0.

2. Sufiksoj ul (aŭ aĵ) kaj ec. La kvalito kaj la persono (aŭ objekto), kiu posedas tiun kvaliton estas ideoj inversaj. Ekzemple, la vortoj kapabl'o, blu'o ktp, montras ecojn, dum la vortoj reĝ'o, tabl'o ktp, montras ulojn aŭ aĵojn; reciproke, kapabl'ulo, blu'aĵo ktp. estas uloj aŭ aĵoj, kaj reĝ'eco, tabl'eco ktp, estas ecoj. Nu, estas evidente, ke: kapabl'ul'ec'o = ‹eco (de) kapablulo› = kapabl'o; blu'aĵ'ec'o = ‹eco (de) aĵo blua› = blu'o. Simile: reĝ'ec'ul'o = ‹ulo (karakterizata per) eco de reĝ› = reĝ'o, kaj: tabl'ec'aĵ'o = tabl'o. Sekve, sufikso adjektiva ec nuligas la sufiksojn substantivajn ul aŭ aĵ, kaj reciproke, t.e.: aĵ + ec (aŭ ul + ec) = 0, kaj ec + aĵ (aŭ ec + ul) = 0.

3. Sufiksoj ig, iĝ kaj ant, at. Tiuj sufiksoj estas inversaj, ĉar: konstru'i = ‹iĝi konstru'anta› aŭ ‹igi konstru'ata›; alivorte:

konstru'i = konstru'ant'ig'i = konstru'at'ig'i,

simile:

bel'a = bel'ig'int'a = bel'ig'it'a.

Do la verbaj sufiksoj ig, iĝ nuligas la participajn sufiksojn at, ant, aŭ reciproke; tiamaniere, ke: ant + iĝ = iĝ + ant = 0, kaj at + ig = ig + at = 0.

##### §42. (Rilatoj inter Substantivo, Adjektivo kaj Verbo)

Oni vidis ([§15]), ke la Adjektivo kaj la Verbo estas formoj simetriaj kompare al Substantivo: reĝ, reĝ'a, reĝ'ec'o; reĝ, reĝ'i, reĝ'ad'o. Oni povas diri, ke Substantivo estas la ‹substanco›, la ‹korpo› de la parolo, dum Adjektivo kaj Verbo estas kvazaŭ la du flugiloj, kiuj donas vivon al tiu korpo per aldono de ‹kvalito› kaj ‹ago›.

Oni povas transiri senpere de Substantivo al Adjektivo, aŭ reciproke: reĝ, reĝ'a; bel, bel'o; ankaŭ, de Substantivo al Verbo, aŭ reciproke: reĝ, reĝ'i; konstru, konstru'o. Sed de Adjektivo al Verbo la transiro ne estas senpera, ĉar oni devas montri, ĉu la transiro okazas en senco aktiva, aŭ en senco pasiva.

Por iri de Verbo al Adjektivo, oni uzas do la du sufiksojn participajn: konstru'ant'a, konstru'at'a[27]; kontraŭe por iri de Adjektivo al Verbo oni uzas la du verbajn sufiksojn (ig, iĝ): bel'ig'i, bel'iĝ'i, kaj tio klarigas, kial la sufiksoj ig, iĝ estas inversaj je la sufiksoj at, ant.

Resume, oni povas montri la rilatojn inter Substantivo, Adjektivo kaj Verbo per la jena figuraĵo:

##### §43. (Diferenco inter „signifo“ kaj „senco“)

Signifo estas io absoluta, dum senco estas io relativa, diversa aspekto de la sama signifo. Oni parolas ekzemple pri ‹senco konkreta› kaj ‹senco abstrakta›, ‹senco speciala› kaj ‹senco ĝenerala›, ‹senco propra› kaj ‹senco figura›, ‹senco aktiva kaj senco pasiva›, ktp. Kiel ni jam diris ([§22]): la signifon de vorto fiksas la vorto mem, sed ĝian sencon fiksas la kunteksto.

##### §44. (La ĉefa problemo de vortteorio)

Neniu iam dubis pri la signifo de vortoj kiel homo, tablo, blua, skribi, sed pri la signifo de la vorto blu'o (substantivigo de adjektivo) aŭ de la vorto skrib'o (substantivigo de verbo) oni multe, tre multe diskutis.

Tamen, ekzistas nenia diferenco inter analizo de vorto homo kaj tiu de vortoj bluo aŭ skribo.

1. Analizo de homo. Laŭ zoologia vidpunkto, ‹homo› estas ‹dupiedulo› aŭ, se oni preferas, ‹vertebrulo›; kaj tio signifas, ke ‹ĉiuj homoj estas vertebruloj›, aŭ ke la ideo ‹vertebrul› estas entenata en la ideo ‹hom›. Simile, la ideo ‹vertebrul› entenas la pli ĝeneralan ideon de ‹ul'o›, ĉar ĉiuj vertebruloj estas uloj; siavice, ĉiuj ‹ul'oj› estas ‹aĵ'oj›, ‹konkretaĵ'oj›; kaj fine, ĉiuj ‹konkretaĵ'oj› estas ‹oj›, t.e. ‹ekzistaĵ'oj› (en plej ĝenerala senco, konkreta aŭ abstrakta).

De tio sekvas, ke la vorto homo, kvankam unusignifa, estas diverssenca laŭ la kategorio al kiu oni ĝin komparas. Radiko hom entenas la ideojn: hom(vertebrul)(ul)(konkretaĵ)(o), la vorto homo povas do havi la pli kaj pli ĝeneralajn sencojn: hom'o = ‹vertebrulo hom›, hom'o = ‹ulo hom›, hom'o = ‹konkretaĵo hom›, kaj fine: hom'o = ‹o hom›, ‹ekzistaĵo hom›, en plej ĝenerala senco, (konkreta, kaj abstrakta); do, la vorto hom'o havas ne nur diversajn sencojn konkretajn, sed en ĝia plej ĝenerala senco ĝi eĉ tuŝas la sencon abstraktan (homeco). Kaj tio klarigas, kial ideo per si mem konkreta povas per la kunteksto akiri kelkafoje sencon abstraktan.

2. Analizo de bluo. Tiu analizo estas tute simila al la analizo de homo. La ideo ‹blu› entenas ideon de ‹koloro›; la ideo ‹kolor› entenas ideon de ‹ec'o›; la ideo ‹ec'o› entenas ideon de ‹abstrakt'o›; kaj fine, la ideo ‹abstrakt'o› entenas la ideon ‹o› en ĝia plej ĝenerala senco (‹ekzistaĵo› abstrakta aŭ konkreta). La vorto blu'o estas do analizebla jene: blu(kolor)(ec)(abstrakt)(o), kaj sekve, tiu vorto havas la pli kaj pli ĝeneralajn sencojn: blu'o = ‹koloro blu›, blu'o = ‹eco blu›, blu'o = ‹abstrakto blu›, kaj blu'o = ‹o blu›, ‹ekzistaĵo blu› (abstrakta aŭ konkreta). Do la vorto bluo, kvankam unusignifa, havas diversajn sencojn abstraktajn, kaj en ĝia plej ĝenerala senco ĝi eĉ tuŝas al la senco konkreta (bluaĵo). Tio klarigas, kial ideo per si mem abstrakta povas per la kunteksto akiri kelkafoje sencon konkretan.

3. Analizo de skribo. Tiu analizo ankaŭ estas simila al la antaŭaj. La ideo ‹skrib› entenas ideon de ‹ag'o›, la ideo ‹ag'o› entenas ideon de ‹abstrakt'o›, kaj fine la ideo ‹abstrakt'o› entenas la ideon ‹o› (‹ekzistaĵo› abstrakta aŭ konkreta). La vorto skrib'o estas do analizebla jene: skrib(ag)(abstrakt)(o), kaj sekve tiu vorto povas havi la pli kaj pli ĝeneralajn sencojn: skrib'o = ‹ago skrib›, skrib'o = ‹abstrakto skrib›, kaj skrib'o = ‹o skrib›, ‹ekzistaĵo skrib› (abstrakta aŭ konkreta). Do, la vorto skribo, kvankam unusignifa, havas diversajn sencojn abstraktajn, kaj en ĝia plej ĝenerala senco ĝi eĉ tuŝas al la senco konkreta (skribaĵo), t.e. al la konkreta rezulto de la ago.

Rimarko. Kiam oni volas fari diferencon inter la diversaj sencoj de la vorto, oni povas uzi la pleonasmajn formojn blukoloro, blueco, skribado ktp, sed tion oni ne faru sennecese (principo de sufiĉo).

# Notoj

[1]

Respondon al la kritikoj de sinjoro Couturat mi faris ankaŭ en aliaj broŝuroj: La construction logique des mots en Esperanto (1910) kaj La Vortteorio en Esperanto (1914).

[2]

Sinjoro Grabowsky pro aliaj okupoj eksiĝis el la komisiono, kaj Prof. Cart lin anstataŭis.

[3]

Sekve, sintezi estas tasko de skribanto aŭ de parolanto, dum analizi estas tasko de leganto aŭ de aŭskultanto.

[4]

Vidu regulon 11an de la Fundamenta Gramatiko.

[5]

El Hamleto, trad. de Zamenhof (p. 158).

[6]

La ekzemploj estas eltiritaj el la Fundamento de Esperanto.

[7]

Fund. Krest., p. 248.

[8]

Se ekzistas dubo, ĉu la ideo kaŝita en tia radiko estas ideo de ‹land'o› aŭ de ‹landan'o›, la dubo povas esti forigita nur per la Oficiala Vortaro. Vidu ankaŭ la rimarkon ĉe fino de §12.

[9]

Komparu la vortfamiliojn: bel, bel'o (Fr. beau, beau-té) kaj hom, hom'a, hom'a'o (Fr. homme, hum-ain, hum-an-ité).

[10]

Fund. Krest., p. 299ª.

[11]

Fund. Krest., p. 260ª.

[12]

Fund. Krest., p. 276ª.

[13]

Komparu la vortfamiliojn: skrib, skrib'o (Fr. écrire, écri-ture) kaj flor, flor'i, flor'i'o (Fr. fleur, fleur'ir, flor'ai'son).

[14]

Fund. Krest., p. 83.

[15]

Fund. Krest., p. 105.

[16]

Cetere, en Germana lingvo oni ankaŭ diras: aus'sprechen, kaj en Franca aŭ en Angla: e'locution (de la Latina loqui, ‹paroli›).

[17]

La sola diferenco inter miljaro kaj mil jaroj estas, ke ‹miljaro› formas unu tutaĵon; la diferenco aperas pli klare en la vortoj: triangulo kaj tri anguloj. Kelkaj aŭtoroj uzas la formojn jarmilo, jarcento, spesmilo, spesdeko; tamen pli ĝuste estas trakti la nombrojn kiel la prepoziciojn kaj diri: centjar'o, milspes'o, dekspes'o, ktp.

[18]

Fund. Krest., p. 274.

[19]

Ekzemple: est'ont'o = est'ont(temp)'o (= tempo estonta).

[20]

Fund. Krest., p. 222ª.

[21]

Hamleto, p. 123, trad. de Zamenhof.

[22]

Fund. Krest., p. 277.

[23]

Fund. Krest., p. 300.

[24]

Vortoj kiel orumi, butonumi estas nebonaj, ĉar tiuj vortoj havas la saman signifon kiel ori, butoni.

[25]

Kiel ekzemplon de neutila pleonasmo en naturaj lingvoj, oni povas citi la Germanan vorton: Prinzessin, en kiu la ideo virinseksa estas esprimita dufoje; unuafoje per la Franca aŭ Angla sufikso esse, kaj duafoje per la Germana sufikso in. La ĝusta formo estus: Prinz'ess aŭ Prinz'in, sed ne Prinz'ess'in.

[26]

Ankaŭ en Franca lingvo la vorto couronn'er estas vorto kunmetita el substantivo couronn(e) kaj verbo er. En Angla lingvo oni esprimas la verban ideon i per vorteto to; oni havas do laŭ reg. 10ª, (Fr.) couronn'er = kron'i = i kron = (A.) to crown.

[27]

Estas vere, ke la adjektivo konstru'a ekzistas (vidu §16), sed tian adjektivon oni povas uzi nur, se la ideo de aktiveco aŭ de pasiveco estas memevidenta aŭ sufiĉe elvokata de la kunteksto.